Тăван чĕлхен тасалăхне упрасчĕ
Паян, тĕнче пăтраннă вăхăтра,
Пурин валли те пĕр хĕвел хăпарчĕ,
Тен, тасалар кашни çак самантра.
Чăваш чĕлхин тирпейлĕхĕ çухалчĕ,
Час-час янраççĕ латсăр сăмахсем.
Паян анне чĕлхийĕн сăн-сăпачĕ
Улшăнасса шанас килет, çынсем.
Кунтах калас килет, чĕлхе пăтранчĕ,
Халь калаçаççĕ хутăш чăвашсем.
Çакна пулах ман чун-хавал вăранчĕ:
Кăштах тĕксе илем сире, туссем.
Эп хирĕç мар, калаç эс вырăсла та,
Пĕлен пулсан — калаç хăть тутарла.
Чăваш чĕлхи вăл чăвашла янратăр,
Анчах мĕн-ма пуплетĕр хутăшла?
Кун пек, тен, калаçать вал хутăш халăх,
Эпир таса — чăвашăн ачисем.
Тăван чĕлхен ялан пулса пуянлăх,
Çакăн çинчен ан манăр, тăвансем.
Чĕлхе илемлĕхне аталантарăр,
Вăл пур кашни чăвашăн чĕринче.
Ытарлă калаçма та ан вăтанăр,
Сăпайлăхпа çеç тултăрччĕ тĕнче.
Паянхи кун пурне чĕнсе каласшăн,
Халь пур çынпа та пулăр юлташла.
Кирек ăçта та пĕр-пĕрне курсассăн
Таса сăмах янратăр ЧĂВАШЛА.
*
Показаны сообщения с ярлыком Căvashlăh. Показать все сообщения
Показаны сообщения с ярлыком Căvashlăh. Показать все сообщения
Кĕтетĕп çăлăнăç ][ Iossĕf Trer / Иосиф Трер
Кĕтетĕп çăлăнăç ултавпа тулнă хутлăхра.
Кĕтетĕп çăлăнăç
Вилĕмпе мăшкăл пуçпулса тăнă тăрăхра.
Чан сассипе килнĕ Вилĕм
Чан çапакан мăйне пăяв яврĕ.
Чан сăмахĕпе килнĕ Мăшкăл
Икçĕр çултан каçхи пăшал сассипе
Янăрарĕ.
Каçхи пăшал сассипе Хĕвел суккăрланчĕ.
Суккăр Хĕвел айĕнче,
Вилĕмпе Мăшкăл хушшинче,
Курăкран, йывăçран вăтанса,
Асатте-асаннене манса,
Хамăртан хамăр намăсланса,
Хамăра хамăр хур туса,
Сутса,
Çунса кайнă ĕмĕрсен ятне-шывне,
Çунса кайнă пурăнăç ĕмĕлкине
Тĕлĕкре те пулин асилме хăраса
Çÿретпĕр.
Шăл çыртса çапăçнă, чан сассине хирĕç тăнă
Асаттесем асран тухнă.
Чан сасси хупланă Хĕвел айĕнче,
Çылăхпа тулнă хутлăх лаппинче
Çылăх каçарттаракан Эсрелпе вылять.
Кĕтетĕп çăлăнăç
Вилĕмпе мăшкăл пуçпулса тăнă тăрăхра.
Чан сассипе килнĕ Вилĕм
Чан çапакан мăйне пăяв яврĕ.
Чан сăмахĕпе килнĕ Мăшкăл
Икçĕр çултан каçхи пăшал сассипе
Янăрарĕ.
Каçхи пăшал сассипе Хĕвел суккăрланчĕ.
Суккăр Хĕвел айĕнче,
Вилĕмпе Мăшкăл хушшинче,
Курăкран, йывăçран вăтанса,
Асатте-асаннене манса,
Хамăртан хамăр намăсланса,
Хамăра хамăр хур туса,
Сутса,
Çунса кайнă ĕмĕрсен ятне-шывне,
Çунса кайнă пурăнăç ĕмĕлкине
Тĕлĕкре те пулин асилме хăраса
Çÿретпĕр.
Шăл çыртса çапăçнă, чан сассине хирĕç тăнă
Асаттесем асран тухнă.
Чан сасси хупланă Хĕвел айĕнче,
Çылăхпа тулнă хутлăх лаппинче
Çылăх каçарттаракан Эсрелпе вылять.
Чăвашъен ][ Иосиф Трер / Iossĕf Trer
I
Çухалчĕ уйăх, пĕлĕт хăлаçланчĕ,Умри йăмралăх
Чулланса шăпланчĕ.
II
Тинĕсри хумсем-ши çырмисем?Макăран чулсем-ши йăмрисем?
Хумĕсем хускалмаççĕ.
Чулĕсем сас памаççĕ.
Çырмари çăлĕсен
Куçĕсем пăрланаççĕ.
III
Ĕмĕрĕмĕр каçпа кун хушшинче:Тĕлленнисем кун çутинче ирлеççĕ.
Пурăннисем каç хуринче çĕтеççĕ.
IV
Тараççĕ пахчаран саркайăксем,Кунта ним ĕç те çук пулас вĕсен.
Каяççĕ харама ыр ĕмĕтсем,
Хăватсăр пулчĕç-тăр яш ĕмĕр аллисем.
V
Нимрен те ан хăра,Çутă шыранă чух эпĕ санпа.
Ишĕлнĕ шанчăк куписене сире-сире
Шупашкарсем те çĕрпÿсем ĕçленĕ чух
Эп вĕсемпе.
Шыра. Çутă шыракан тупать.
Ишĕлчĕк айĕнчен тухнисем
Хĕвеле пÿрнепе тĕллемеççĕ.
VI
Суккăрланса юлсан,Хĕрĕх Чалăш Хĕрлĕ Ту çути юлĕ.
Чĕлхесĕре тухсан,
Хĕрĕх Чалăш Хĕрлĕ Ту ахлатăвĕнче сассăм пулĕ.
Пурнăçăма туртса илсен,
Хĕрĕх Чалăш Хĕрлĕ Ту манăн юпа пулĕ.
Асапăма йăтĕ.
VII
Тунсăх - ман пурлăхăм,Савнăç - сайра килекен сар хăна.
Эпир çеç пĕр вĕçсĕр пĕрле, Хĕрлĕ Тăвăм,
Ĕмĕр чĕрĕ юлмалăх ыратăвăм.
Эс сас пани - чĕре уçланкинчи
Чи тарăн йĕр, чи çÿллĕ йывăç,
Чи йÿçĕ çимĕç.
Эпир тÿснĕ те чăтнă,
Тÿсмелли-чăтмалли тата пулĕ.
Пирĕн иртнĕ хура кунсене
Кайăксем тинĕсе кайса пăрахаççĕ,
"Мăйĕ çинçе хĕлĕх пек..."
Вĕсем çĕклейменни пуçăм çине ÿкет.
Юлашки кун çути йăлтлатса сÿниччен
Эпĕ пулăп санпа, Хĕрлĕ Тăвăм.
VIII
Пур пирĕн халăхра аваллăх тымарри,Тен, çавăнпа юнра малашлăхсен юрри?
Пур пирĕн чĕрере сипленейми суран,
Тен, çавăнпа тĕнче кĕрлет ăшра ялан?
Аттесĕр юлнисем пур пирĕн ăрура,
Тен, çавăнпа вĕсем паян та хуралта?
IХ
Эй, ыр ял-йыш та хула-йыш!Ыр тăвансем те тусăмсем!
Сире юрас тесе, сăмахăм варрине
Суя варса, Сире хур тумăп.
Х
Несĕлсен хĕрлĕ юнлăхĕ,нĕрлĕ тунсăхĕ,
савнăçĕ
Вĕрилетĕр ăса та,
чуна та
юна.
Çичĕ ĕмĕр çич мăшкăлĕ,
тутăх сăнчăрĕ,
кăшăлĕ
Чăнкăртаттăр манра та, санра та
ванса.
Сас кăлартăр чăвашлăхăн
чăтнă чăнлăхĕ,
çынлăхĕ -
Вăл çĕр çийĕн çĕкленнĕ
тĕнче çÿппи мар!
Тĕвĕлентĕр пуласлăхăн
ирĕк чĕрлĕхĕ,
пурлăхĕ -
Çын ачи çын таптанă
çул çинчи
тусан мар!
Кĕлĕсем ][ Анатолий Кибеч / Anatolij Kipec
Эй, Çÿлти Турă, Аслă Турă, Чăваш Турри! Çĕр çинче пĕр пек курăк çук, пĕр пек йывăç çук, пĕр пек çын çук, пĕр пек халăх çук. Кашнин хăйĕн сăн-сăпачĕ, чунĕ, хăйне сыхлакан Турри. Чăваш çыннин те çавах.
Эй, ман Туррăм! Сана кÿрентерекен сахал мар тупăнчĕ. Эсĕ пĕртен-пĕрре пулса пирĕн пата тĕрлĕ ятпа килтĕн. Санран: Хĕвел турринчен, Уйăх турринчен, Çĕр турринчен, Шыв турринчен кулчĕç! Хăйсен турри çын евĕрлĕ пулнипе мухтанчĕç. Чăваш шутлать урăхла: çын вăл нихаçан та Турă шайне çĕкленеймест. Çынран Турă тума кирлĕ мар. Чăваш Турри хăйне евĕр — кашнине пурнăç парса пулăшса пыракан, усалран сыхлакан хăват, халăх хÿтлĕхĕ, тĕрекĕ. Чăваш валли Чăваш Турри пур.
* * *
Эй, тÿрĕ Туррăмăр! Эсĕ пире ĕмĕр-ĕмĕр ĕненĕве, ĕмĕте, юратăва чĕрере упраса ырлăх çулĕ çине тухма вĕрентсе пыратăн, вăйна-хална шеллеместĕн. Эпир вара Сан пархатарна тивĕç çынсем пулаймарăмăр.
Нумай шутларăм, пуçăма ватрăм: мĕншĕн-ха çакă çутă тĕнчере телейсĕррисем çав тери йышлăн? Пĕрисем каларĕç — шăпамăр çапла, теприсем — саманана хурларĕç. Эпĕ вара шутлатăп урăхла: чи телейсĕррисем Сана, хамăр Туррăмăра маннисем. Ун пеккисен мулĕ те, сумлă ячĕ те пулĕ, телейĕ — айккине тăрса юлĕ.
Ырă Туррăмăр, Сан тивлетÿсĕр эпир нихăçан та пархатар курас çук.
* * *
Эй, Чăваш Турри! Камсем-ха вĕсем Сана кӳрентерекен йĕксĕксем?
Сана тиркеççĕ, Сана сивĕлеççĕ чăвашлăхран пăрăннисем, тăван халăхне маннисем, усал ĕçпе çылăха кĕнисем, урăх халăх туррине пуççапакансем. Çын вăл çапла: мĕн чухлĕ çылăхĕ нумайрах, çавăн чухлĕ Турăран аяккарах. Ăна Турă кирлĕ мар. Эсĕ çук пулсан яваплăх та çук, иртĕхсе пурăнма ирĕклĕ. Ăшра усал сывлăш хуçаланать, çынлăх манăçа юлать. Сана ĕненмен çын кĕçех Эсрел чурине çаврăнать.
* * *
Эй, Турă! Эпир Сан умра айăплă. Çапах Сан ырлăхна, юратăвна тивĕç. Пирĕн урăх Турă çук, Санăн та урăх халăх çук. Эпир те, Эсĕ те пĕр хуйхăпа, пĕр асаппа, пĕр савăнăçпа пурăнатпăр. Тивĕçех мар пулсан та, Сан çумра хÿтлĕх шыратпăр. Каçар пире, айван ачусене. Хăв хăватна ан шелле, хаярлăхна ан пусар, халăха сиенлекен сутăнчăксене ан хĕрхен. Çунтар вĕсене, пĕтер вĕсене, пурлăх сăптăрса пирĕнтен кулса пурăнакансене. Çавсене пулах пĕрлĕх çук. Тĕп ту вĕсене. Ÿтне те чăваш çĕрĕ ан йышăнтăр, выçă çăхансем, йытăсемпе шаккалсем çисе яччăр. Сан хаярлăху ытларах усал вăйсем валли пултăр.
* * *
Эй, Чăваш Турри! Эпир кунта пурте чурасем, урăх турă тарçисем. Пирĕн пурнăçăмăр хамăршăн мар, ытларах ют çыншăн. Пире касрĕç, вакларĕç, пайласа пĕтерчĕç. Эпир халĕ сапса янă пăрçа пек. Пирĕн сурансем паян та юнăхса тăраççĕ. Чулман, Çарăмсан, Сĕве, Çавал, Атăл тăрăх шыв мар, пирĕн куççулĕ юхатъ.
Эй, Турăçăм, хăçан пире пĕрлештерсе пĕр халăх тăвăн-ши, пĕр тĕллевпе, пĕр ĕмĕтпе пурăнма вĕрентĕн-ши? Хĕрхенсем пире, айвансене, чуралăх туйăмĕнчен хăтăша пĕлменскерсене. Ан пăрах пире, пулăш пире, тĕрек пар пире. Сансăр пуçне хута кĕрекен пулас çук.
* * *
Эй, Чăваш Турри! Каçар пире. Улталаннă эпир. Хамăра пăхăнтарнă халăх хыççăн кайса телейлĕ пулатпăр тесе шутланă. Шаннă кайăк йăвара пулмарĕ, ырлăх çулĕ çине ÿкеймерĕмĕр. Йышлă халăх ăслă пуль тенĕччĕ. Çук, хăй те арпашăнса кайрĕ; ыттисене хĕстерекен халăх телейлĕ мар иккен. Ăна хисеплеми, курайми пулчĕç. Хăвна пусмăрлакана ăçтан юратма хал çитерĕн.
Эй, Чăваш Турри, ан пăрах пире. Çын хыççăн кайса хамăр çула çухатрăмăр, Сана кÿрентертĕмĕр. Каçар пире, мĕскĕнсене. Эсĕ хăвăн айван ачусем çине хаярлăх ярсан та, эпир ăна юратса çапни вырăнне кăна йышăнăпăр. Ашшĕ ачисене тăна кĕртсе илни япăх япала мар.
* * *
Эй, Аслă Турă! Пирĕн çылăх çÿпçи калама çук пысăк. Ма тесен аттемĕрсен çылăхĕ те пирĕн çине капланса ÿкрĕ. Тÿсмелле ентĕ. Санран çăмăллăх ыйтмастпăр, тĕрĕслĕхе тĕпе хурса суд ту пире, тăна кĕрт, урăлтар. Эпир пурне те чăтса ирттерме хатĕр. Пирĕн халĕ пĕртен-пĕр тĕллев — нумай çул хушши пухăннă çылăха ачамăрсене парса хăварса вĕсен пурнăçне йывăрлатас марччĕ. Эй, Аслă Турă, тасалăва пирĕнтен пуçласам, кăвар çинче çарран ташлаттарса чунăмăрти усал сывлăша силлесе кăларсам. Тасалу çулĕнчен пăрăнакан чăвашсем тупăнсан, вĕсене ан хĕрхен. Сана хирĕçле çын нихăçан та телейлĕ пулаймĕ, упăшкасăр е арăмсăр тăрса юлĕ, ачисем тарса çÿрĕç, ячĕ те пĕр сыпăкранах çĕр çинчен çухалĕ.
* * *
Эй, Турă! Тем чухлĕ çине тăрса аксассăн та, вырмалли сахал. Чăвашлăх анинче ытларах пуш пучах кăна. Начарланса çитнĕ эпĕр, ĕлĕкхи улăплăх та сĕвĕрĕлсе пĕтнĕ, хĕç тытма та маннă. Кун пекех пулсан умри çутă пачах сÿнес хăрушлăх пур: таврана хура пĕлĕт хупласа илĕ те пĕрне-пĕри паллайми пулăпăр, чăваш камне манăпăр.
Эй, Турăçăм, Санăн пулăшăву пире паян кирлĕ, ыранхи — кая юлни пулĕ. Вăхăтра панă пулăшу пĕчĕкçĕ кăна та, çапах юлса панă пысăк пулăшуран пахарах. Çав тери йывăр пире. Шăтăксене те алтса хунă, хамăрах чавтарчĕç; тĕксе ярас текен те кĕтÿпех. Тÿнсе кайсан тăпрапа витме хатĕррисем те чăвашсемех, тăшман çумĕнче йăпăлтатса тăраççĕ.
Эй, Туррăм, эсĕ малтан çавсене асăрха, шалкăм çаптарса аллисене кĕреçе тытайми ту. Мана вара çав шăтăка тăшмана тĕксе яма пулăш.
* * *
Эй, Чăваш Турри! Эпир, Сана пăхăнма маннă çынсем, çак ырă ĕçе мĕнле тумаллине те пĕлместпĕр вĕт-ха; ăс пар пире, вĕрент пире. Сан умăнта эпир упаленсе çуренĕ хыççăн тин çеç ура çине тăнă ача евĕр кăна. Чунăмăр та пирĕн хамăрăн пек мар, урăх турă хуçаланни сисĕнет. Мĕнле пурăнмаллине те вăлах вĕрентсе пычĕ. Çипуçăма якатрăмăр, капăр çуртсем лартрăмăр, чун тасалăхĕ пирки шутламарăмăр, пĕр-пĕринпе çапăçса, ĕçкĕпеле иртĕхсе чăваш йăхне хавшатрăмăр, шуйттан чури пулса тăтăмăр.
Эй, Туррăм, чăваш чунне тавăрса парса хăвна пăхăнма вĕрент пире, сапаланса кайнă сурăхсене. Пире паян Аслă Кĕтуçĕ кирлĕ.
* * *
Эй, Чăваш Турри! Сана хурлакан, Санран кулакан нихăçан та мана çывăх çын пулас çук. Эпĕ вĕсенчен йĕрĕнсе кăна иртсе каятăп. Хăрушă вĕсем, ÿтĕнчен сивĕ тапса тăрать, куçĕнчен — хаярлăх, чĕлхинчен — наркăмăш. Савăнăçĕ те вĕсен пĕрре кăна — чăваша сăхса суранлатасси. Вăйлисенчен вара ая ярасла хăраççĕ. Вĕсемшĕн чи лайăххи — айван та сутăнчăк чăваш; çавна мухтаççĕ, çĕклеççĕ, чаплă пукан çине лартса хăйсен юррине юрлаттараççĕ; чăваш чăвашпа хирĕçнине курсан, çапăçу çулăмĕнче çунса кайччăр тесе юман вутти пыра-пыра пăрахаççĕ. Урăхлараххисем те çук мар: йăл-йăл кулса калаçаççĕ, чăваш хутне кĕрем пекки тăваççĕ, халăх тунă пурлăха Мускава е Хусана ăсатса пурăнаççĕ. Укçи ăçта кайнине эпир нихăçан та пĕлес çук. Çак çынсене, паллах, Чăваш Турри кирлĕ мар. Вĕсен чунĕ тахçанах çичĕ юта сутăннă. Ан хĕрхен Эс вĕсене, пуянлăхпа чыхăнма укçа мурĕ ярса пар.
***
Эй, пурне те курса тăракан Туррăмăр! Сана хисеплемен, Санран хăраман çынран тем те кĕтме пулать. Вăл хăйне пăхса çитĕнтернĕ çынна та тытса силлеме хатĕр. Çакăнтан япăххи, çакăнтан ирсĕрри пулас та çук.
Çынсем, паллах, кураççĕ, чыс çуккине пĕлеççĕ; кашниех ăшра суд тăвать, тĕлĕннине пĕлтерет. Анчах çын сăмаххи çынна тÿрлетеймест. Сан тĕрĕслеху, Сан хăвату кăна пурне те вырăна лартма пултарать. Эсĕ аслă, Эсĕ вăйлă, пĕр Сана кăна шанатпăр.
* * *
Чăваш Турри — тĕрĕс Турă. Эпир çынлăха çухатнăшăн, намăса манса вăрăпа, ĕçкĕпе иртĕхнĕшĕн Туррăмăр айăплă мар. Хамăр япăх çынсем пултăмăр: чĕремĕрсем — усал йăви, пуçăмăрсем — тăшман чури. Пире пулăшма та май çук, хамăра ырă сунакансене те ăнланмастпăр, йышăнмастпăр. Аслă та сăваплă çынран пăрăнатпăр. Пире усалли, хаярри, хамăра нухайккапа хĕртсе тăраканни çывăх. Ма тесен эпир ырă та ирĕклĕ пурнăçа курман. Пирĕнпе паян пуканелле выляççĕ, пĕр-пĕринпе хирĕçтереççĕ, чăвашсене хăйсен ăслă ывăлĕ-хĕрĕнчен пăра-пăра яраççĕ.
Хăйĕнчен хăй ютшăнакан чăваша Турă та пулăшаяс çук. Ырлăха пархатарлăн йышăнма çынлăх кирлĕ.
* * *
Эй, Турăçăм! Мĕншĕн пирĕн ăраскалăмăр çапла пулчĕ-ши? Нивушлĕ Сан умăнти çылăхăмăр çав тери пысăк? Мĕншĕн вăхăтра хута кĕреймерĕн?
Халĕ эпир кам? Ытти халăхсене йышланма пулăшакансем кăна. Кашни çулах ытти халăхсене пиншер ывăл-хĕр паратпăр; тав сăмахĕ вырăнне вара чăвашлăхшăн çунакансене чукмарпа тăрслаттарнине кăна куратпăр. Ыттисем енне туртăнса чылайăшне пулăшрăмăр, пĕтесрен çăлса хăвартăмăр.
Пирĕн пурнăç сĕткенне ыттисем ĕмсен те типсе лармарăмăр, ята çухатмарăмăр. Тĕлĕнмелле халăх эпир, донор шутĕнче пулсан та тытăнса тăратпăр. Нумайлăха-ши? Ырă Туррăм, Санпа килĕшӳллĕ пурăнсан ĕмĕр вăрăм пулассине пĕлетĕп-ха. Çакна ыттисем тавçăрса илейĕç-ши?
* * *
Эй, Турă! Пулăш пире, ертÿçĕсĕр, патшасăр тăрса юлнă халăха. Сапаланса кайнă кĕтÿри пек кашни утать хăй çулĕпе, анчах телейне тупĕ-ши?
Пур-ха йăх пуçлăхĕ Улăп, анчах паян пирĕнпе мар. Вăл вилĕмсĕр. Амансан та учĕ хăвăрт тÿрленет. Таçта вăрттăн çĕрте пирĕн тăшмансем Улăп çумне çывăрттаракан курăк хурса тăраççĕ. Çавăнпа вăл тăраймасть, пире пулăшма килеймест. Вăл пур чухне эпир ирĕклĕччĕ, сывлăхлăччĕ, илемлĕччĕ; эрехпе те иртĕхмен, вăрă ĕçне те пĕлмен. Эпир пулнă хамăр пек.
Эй, ырă Аттемĕр, вăрат хăвăн чи паттăр ывăлна, çĕршер çул хушши çывăракан Улăпа. Эпир ăна итлĕпĕр, кар! тăрса ун хыççăн утăпăр.
* * *
Эй, Туррăм! Эсĕ мана мĕн пуррипе çырлахма вĕрентрĕн, ырă туйăм парнелерĕн.
Ыттисен пуянлăхне, чапне ăмсанмарăм. Хам пурнăçа хамах йĕркелесе пытăм: сухаларăм, акрăм, кĕркунне вырса пуçтартăм. Вырнă чухне савăнтăм, ĕçĕмре хам сăнăма куртăм. Ытларах чун çимĕçĕ ÿстертĕм, çынсене парнелерĕм. Ырă кăмăллисем савăнчĕç, тав сăмахĕ каларĕç. Пĕрисем вара куç умĕнче ырларĕç, иртсе кайсан — хурларĕç, кĕвĕçрĕç. Камсем çапла тетĕн-и? Хăйсене хăйсем мухтаса калаçакансем.
Эй, Туррăм, тĕрĕслĕх Хуçи! Чăнлăха та Санра çеç куратăп, ĕçĕме кура хакласса шанатăп.
* * *
Эй, Турă, каçар пире. Пурăнма пĕлеймерĕмĕр, пĕрне-пĕри сивлесе сиен кăна турăмăр. Пире хамăртан ыйтмасăрах çапăçăва кĕртсе ячĕç, пурлăх туртса илме, çын вĕлерме вĕрентрĕç. Турăсăр çĕршыв тăватпăр тесе таса чунсене хĕн кăтартрĕç, ашшĕпе ывăлне, пиччĕшпе шăллĕне хирĕçтерсе ячĕç, çын пурнăçĕ йÿнелсе пычĕ, ниме тăман япала пек кăна тăрса юлчĕ. Хура халăх валли ниçта та хÿтлĕх çук. Патшалăх ырлăхĕ чăваша ĕçлеттерсе пуякансем валли кăна пулчĕ. Эпир паян хамăр килте те хуçа мар, кăкăр туллин сывлама та, çăвар туллин калаçма та ирĕк çук. Эй, Туррăм, пуçăмăра çĕклеме, хамăрăн патшалăха туса хума вăй пар пире.
* * *
Эй, Турă! Ирсĕр çынна суд тума Сан хăвату çитетех. Çакна куртăм хам куçпах, çывăх çыннăн шăпинчех.
Итлемерĕ вăл мана, пит çăмăллăн пăрăнчĕ хамăр халăх йăлинчен. Чăваш юрри янрамарĕ, чăваш ташши курăнмарĕ унăн шавлă туйĕнче. Амăшĕ чăвашла пил панине кинĕ ăнланмарĕ, ватă çыннăн сăмахне итлекен те пулмарĕ. Шăпах çавă самантра ывăлне вăл çухатрĕ, чĕри хытă ыратнипе куçне шăла-шăла тухса утрĕ килнелле. «Асанне» текен мăнуксем çав çемьере курăнмарĕç. Пурăннăçем ашшĕ те тухса пычĕ хисепрен. Тем пек çине тăрсан та чăрсăр ÿсрĕç ачисем, çурма вырăс пулнишĕн пăшăрханчĕç кунсерен, ашшĕ панă ырлăха пĕлеймерĕç хаклама, час вĕренчĕç усала. Пĕри ларать тĕрмере, тепри ялан ĕçкĕре. Пурнăç çапла такăннишĕн арăмĕ айăплать упăшкине, начар йăхран пултăн тесе хурлантарать кашни кун. Çапла кирлĕ те ăна, йăхне маннă чăваша.
* * *
Эй, Турăçăм! Хăв халăхна чăтăмлăх пар. Чăвашăн тĕнче умĕнче парăм çук: çын аллинчи çăкăра туртса илмен, вутпа-хĕçпе пусмăрласа ыттисене нуша кăтартман, хăй килĕнчен хăваласа яман, вăрçассине мар, ĕçлĕ пурнăçа мала хунă. Çавăн пек пулма пире Эсĕ туса янă. Анчах темшĕн тĕнчере чăваша ăнланас текен сахал, унăн ырă кăмăлне асăрхамарĕç, пурăнма вĕрентрĕç урăхла, чăрсăр халăх йăлипе. Усалланса пытăмăр, эрех ăшне путрăмăр, ярса паракансене ырласа мухтав юрри юрларăмăр. Хăй халăхне эрехпе шăваракан патшалăх пире валли мар, вăрçăпа алхасакан халăх пирĕн тус мар.
Эй, Турă, çавăн пек кÿршĕсене пирĕнтен пăрса яр. Пĕтер вĕсене. Пире хамăр пек пурăнма пулăш, хамăршăн кĕрешме вăй-хал пар.
* * *
Эй, Чăваш Турри! Сан умăнта сăмах чĕнме хăюлăх çитернĕшĕн каçар мана. Чăтаймарăм, никам каламаннине калас терĕм. Турăсене, халăхсене хирĕçтерсе яракансем эпир мар. Пирĕн ун пек йăла çук.
Хăй Туррине мала хуракансем пулчĕç еврейсем. Ютран тапса килсе вырăнти халăха хĕсрĕç, çĕрне туртса илчĕç. Мĕншĕн çапла тăватăр тесен, эпир Турă суйласа илнĕ халăх çыннисем терĕç. Çак сăмах ыттисене килĕшмерĕ. Ма тесен Турă суйласа илмен халăх çук. Кашни халăхăн хăйĕн Турри пур. Пире вара Эсĕ суйласа илнĕ. Санран асли, Санран ырри пирĕншĕн урăх никам та çук. Чăваша сыхлать Чăваш Турри. Эпир Сана шанатпăр, Санран хÿтлĕх кĕтетпĕр. Йăнăш утăм тусассăн, Эсĕ пире ан хĕрхен, хăватна ярса вĕрентсе ил.
* * *
Чăваш Турри, каçар мана. Çамрăк пулнă, айван ÿснĕ, ултавçăсен сăмахне те ĕненне.
Ман умра ют халăх туррине мухтарĕç, хăйсемпе пĕрле ăна кĕлтума чĕнчĕç. Эпĕ васкамарăм, иккĕленсе пурăнтăм. Эсĕ пуррине вара пĕлтĕм каярах. Сăнарăм халăх пурнăçне, ун хуйхипе-суйхине, уйрăм çынсен асапне, ăнлантăм чăн чăвашăн телейне. Ĕнентĕм вара пирĕн хамăрăн Турă пуррине, чăваша Чăваш Турри кăна хÿтĕлеме пултарнине.
Нуши чăвашăн пит нумай. Анчах айăпĕ Санра мар. Айăпĕ пăсăк чăвашсем Сана хирĕçле ĕçсем тунинче.
***
Ман çăвартан киревсер сăмах тухман, калама та пĕлместĕп. Ярса панă эрехе те тута патне тытмарăм. Манран кулчĕç, айван вырăнне хучĕç. Пирус туртманни те, эрех ĕçменни те пысăк çитменлĕх иккен. Пĕр кун сиктермесĕр çÿрерĕм ĕçе, ырра, илеме вĕрентрĕм çамрăксене. Мана сивĕлерĕç, хăваласа ячĕç, усалпа тав турĕç. Таса çынран хăрарĕç, суя сăмахпа варалама тăрăшрĕç.
Куртăм эпĕ пуçлăхсем иртĕхнине, ултавпа пурăннине, миххи-миххипе укçа сăптăрнине, тарçисене выçă тытнине. Çакна каларăм хăйсене, уççăн пĕлтертĕм çынсене. Каллех, ав, кулчĕç пĕрисем, ылханчĕç пулĕ теприсем. Анчах чĕрем ман ыратмарĕ, тасалтăм эпĕ йăх-яхран, хама вĕçертрĕм капкăнран.
Эй, Турăçăм! Эсĕ çакна куртăн, ман хута кĕтĕн, тăшман çулне пÿлсе утайми турăн. Çук, эпĕ çакăншăн хĕпĕртеместĕп, хĕрхенетĕп кăна хураюн усалсене.
* * *
Эй, Турă! Йышланма пулăш пире, ĕрчевлĕх пар. Хĕсĕр хĕрарăм ан пултăр, арсем сывлăхлă та хастар çитĕнччĕр.
Ачамăрсене патшалăхшăн кăна мар, хамăра валли çуратар, ырăлăхпа, юратупа ÿстерер. Пĕр ача вăл ача мар, икĕ ача — çур ача, виçĕ ача — чăн ача. Пирĕншĕн паян кашни ача хаклă, кашни вилĕм пысăк çухату. Ача амăшне мухтар, тав сăмахĕ калар, чăн-чăн чăваш çитĕнтерме пулăшар.
Ырăлăхне Санран ыйтрăм-ха, анчах ăшра канлĕх çук. Пĕрле савăнса пурăнма пирĕн хамăрăн аслă Çĕршыв çук. Чăваш çĕрне касса вакланă, халăхне те пайланă. Пĕр Турăпа, пĕр тĕллевпе пурăнмасăр эпир телейлĕ пулас çук.
Çĕнĕ ăру ÿстерме пире Эсĕ вăй-хал пар, ачамăрсен пуçĕ çине хăюлăх, хастарлăх яр.
* * *
Эй, Турă! Мана тĕрĕс çулпа утма çав тери йывăррине куратăн пулĕ. Пур çĕрте те кĕвĕç чунсем, ура хума хăтланакансем. Мĕн тумаллине те пĕлместĕп. Мĕншĕн хаярлăхăм çав тери сахал-ши? Тен, ăна Эсĕ хушса парăн? Тен, хаяр пулма кирлех те мар? Пĕлместĕп. Ман пĕртте харкашас килмест, çапăçас килмест. Ман ĕçлесчĕ, савăнасчĕ, çут тĕнче илемĕпе, юрату ăшшипеле киленсе пурăнасчĕ.
Эсĕ ман хаярлăха вăйлатсан, эпĕ ăна хам тăшмансемпе çапăçнă çĕре мар, халăх тăшманĕсене тĕп тунă çĕре ярăттăм. Халăхăмăр телейсĕр чухне уйрăм чăваш телейĕ ниме те тăмасть.
* * *
Эй, Турă! Мăйăр, йĕкел паракан йывăçсене касса тăксан урăх вăрман пулас çук; ачамăрсене сумсăр вăрçа яни ăрăва сиен кÿни мар-и-ха? Унта вилеççĕ вăй-питтисем, чи сывлăхлисем, чи илемлисем, ача ашшĕ пулса ăрăва вăйлатма хатĕррисем. Вăрçăран таврăнаççĕ аманнисем, хăрушлăхра чунне сусăрлантарнисем. Тăшман кулли темшĕн-çке ытларах чăваша тивет. Пĕртен-пĕр салтак вилсен те — вăл та пулин чăвашах, ыттисем хушнипеле пуçне хурать инçетре.
Пирĕн пурнăç йĕркипе вăрçă пачах кирлĕ мар. Чăваш Турри хушнипе пирĕн паттăрлăх — ĕçре, пурнăç çуртне купаланă çĕрте. Анчах пăтранчăк тĕнче ĕçлет пире хирĕçле. Çурт лартакан чăвашăн мĕншĕн пăшал тытмалла? Манăн ырă халăхăм çын вĕлерме çуралман. Каçар пире, Туррăмăр, çакă чи ирсĕр ĕçе хамăр ирĕкпе туман.
* * *
Çын вал хайпе хай самай кăмăллă иккен. Пĕр кахал та хăйне кахал çын вырăнне хумасть, улталакан та, усал тăвакан та çавах: япăх ĕç тăватăп темест. Ĕçке ярăннă çын та хăйне черкке тĕпне путнисен шутне кĕртмест, çынна усал сăмахпа кÿрентерекен те хăйне аванах туять, уншăн намăс-симĕс çук. Тепĕр чухне çак çынсемех Турă пирки пуплешеç. Анчах мĕнле Турра аса илеççĕ-ши? Чăвашсенне мар пуль çав. Хамăр Турра ĕненсен çак çынсем тахçанах тĕрĕс çула тухăччĕç. Ун ырлăхĕ пурне те çитет, темле йывăрлăхран та çăлать.
* * *
Эй, Турă! Сан ятна кирлĕ-кирлĕ мар çĕрте асăнса çылăха кĕрес марччĕ. Улталаса е вăрласа тупнă укçапа лартнă пÿртре кĕлтуни, варти пĕчĕк пепкене тухтăр пулăшнипе вĕлернĕ хыççăн сывлăх ыйтни, çын вĕлернĕшĕн суда çаклансан çăлăнăç шыраса тархаслани, тепĕр халăха пăхăнтарса чура тăвас тĕллевпе вăрçă пуçланă патша çĕнтерÿ ыйтни «турă» сăмахпа вылявлă усă курни çеç.
Турă ятне вырăнсăр асăнса хамăрăн ырă Сыхлавçа курентерес марччĕ.
* * *
Такама та куртăм, такампа та калаçрăм. Çын вăл хăй пирки япăх шутламасть, хăйпе хăй кăмăллă. Ыттисем ăна мĕнлерех хак пани кăна канăç памасть, яланах çителĕксер пек туйăнать, ырланине, мухтанине илтес килет. Анчах халăх пĕтĕмпех курать: хăй патне ырă кăмăлпа çывхарнă çынсенчен мĕн кирлине сăптăрса илнĕ хыççăн вĕсенчен хăвăрт пăрăнса утнине те, тăван пиччĕшне пытарма пыманнине те, пĕрмаях çăхав çырса çынсене тертлентернине те, килĕнче килĕшÿлĕх çуккине те, укçашăн амăшне сутма хатĕррине те...
Çавнашкал çын та, юрату туйăмĕ мĕнлине пĕлменскер, пулать иккен. Мĕншĕн чунĕ çав тери чухăн-ши, сивĕ-ши? Мĕншĕн пурнăçра хăйне çеç курать-ши? Турра пачах маннăран мар-ши?
* * *
Эй, Турăçăм! Тавах сана кăштах мана та пултарулăх панăшăн. Эпе унпа усă курма пĕлтĕм-ши, пĕлеймерĕм-ши? Анчах пĕрмай тăрăшрăм, пĕр канмасăр ĕçлерĕм, ывăннине пĕлмерĕм. Тăван ялпа хулана, юратнă халăхăма, Чăваш Çĕрне мухтаса юрăсем эп юрларăм, çĕршер-пиншер çамрăка аслă çула кăлартăм. Юрларăм юрату çинчен, ирĕклĕх çинчен, аса илтертĕм çынсене ĕмĕр сакки сарлака та, ĕмĕрĕ пит кĕскине, телей алă çупса тăнă чух, пурнăç çулĕ такăр чух туссене, тăвансене тав тума манмалла маррине, хамăр Улăп йăхĕнчен пулнине, чăваш чысне алла хĕç тытса хутĕленĕ паттăрсене яланах асра тытмаллине.
Ырă çынсем çакна йышăнчĕç, тав сăмахне тивĕçрĕм. Тăшмансем вĕчĕхсе çÿрерĕç, ура хума хăтланчĕç — вĕсен ĕç тухмарĕ. Çакă пурте килчĕ эс пулăшнипе. Тавах сана, ырă Туррăмăр!
* * *
Эй, Çÿлти Турă! Пĕтĕм ырри-лайăххи Эсĕ пулăшнипе пулса пычĕ. Эпĕ тĕрĕссине каларăм, ултавлă ĕç туса чап шыракансене питлерĕм, ылтăн-кĕмĕлшĕн сутăнмарăм. Чăн сăмах килĕшмерĕ. Вĕсем выçă çăхан пек пĕр çĕре пухăнса кавар турĕç, ятăма тикĕтпе варалама хăтланчĕç. Анчах ĕçĕ тухмарĕ, хăйсемех çын куллийĕ пулчĕç: пĕрисем тĕрмере çĕрчĕç, теприсене шалкăм çапрĕ, виççĕмĕшсем катăка тухса сÿпĕлтетсе çÿреççĕ, тĕнче асапне кураççĕ. Эх, мĕскенсем-чурасем. Мĕншĕнне чухлаççĕ-ши? Чăваш Турри курать çав, таса çынна тапăннăшăн хаярлăхне хĕрхенмест. Çапла пултăр яланах.
* * *
Эй, Турăçăм! Ман халăхăма сыхла, ун юнне сăвăс пек ĕмсе пурăнакансене аçа çаптарса çунтар. Ĕçлемен çын сĕтелĕ çинче çăкăр-тăвар ан пултăр. Чăваш хĕрарăмне имçам тунă çĕре кĕрте-кĕрте яраканăн ачи чирлĕ çуралтăр; чăваш аллинчен туртса илнĕ чĕлĕ пырне лартăр; ултавпа пухнă пурлăх такăнтарса пытăр; хуçисене пĕр-пĕринпе хирĕçтерсе чĕр тамăка ăсаттăр.
Эй, Чăваш Турри, çакна Сансăр пуçне урăх никам та тăваяс çук. Эпир хамăр халсăр, чирлĕ çын шайĕнче кăна. Пире кашни кунах алăран çапса тăраççĕ, тепĕр чух — йăхташсем çине тăнипех. Пулăш пире. Санпа пĕрле вăйлăрах пуласса шанатпăр. Тăшманшăн хăв хăватна ан хĕрхен.
***
Эй, Турăçăм! Мĕншĕн лекрĕм-ши усал ĕç тума пухăннисем хушшине; мĕншĕн алă çĕклерĕм-ши пултаруллă качча Турра ĕненекен хĕре юратнăшăн институтран кăларса яма; мĕншĕн хирĕç тăмарăм-ши сывлăх япăххипе колхоз ĕçне тухайманшăн виçĕ ачаллă хĕрарăмăн пахчине касса илнĕ чухне; мĕншĕн нимĕн те шарламарăм-ши ача амăшĕ пулма хатĕр çамрăк арăмсене противогаз тăхăнтарса наркăмăшлă цеха кĕртсе янă чухне? Çилентертĕм эпĕ çакна курса тăракан Туррăмăра.
Усал ĕçе ушкăнпа туса пырасси нимех те мар иккен. Чун ыратăвĕ те сисĕнмест; йăлана кĕрсе пынăçемĕн усал ĕç пек те туйăнмасть.
Эй, Турăçăм, мĕншĕн мана чармарăн-ши, аллăмран хыт çапмарăн-ши? Пĕр аллине татсан та нимех марччĕ, чунăм таса юлатчĕ.
* * *
Эй, Турăçăм! Сана яланах асра тытмалла: хаярлăх капланса килнĕ чухне усал ĕç туса çылăха кĕресрен, савăнăçлă вăхăтра ытлашши иртĕхсе каясран. Çук çав, пурнăç сиккипе пынă чухне Сана часах манатпăр, хамăра Турă вырăнне хума та хатĕр. Кунтан пысăк çылăх çук та пуль. Юрать-ха, хуйхă-суйхă Сана аса илтерсех тăрать, çынна хăй вырăнне лартать.
* * *
Эй, Турă! Нивушлĕ ман пурнăçăм малашне те хальхи пекех картран тухнă çынсем хушшинче иртсе пырĕ? Халăхĕ йышлă, йĕркеллĕ çын сахал: пĕри ĕçкĕпе иртĕхет, тепри чавса тавăрса ĕçлес вырăнне вăрра çÿрет; пĕри ултавпа пуять, тепри пĕр тенкĕшĕн çын вĕлерме хатĕр; пĕри ачи-пăчине маннă, тепри — ашшĕ-амăшне; пĕри чăваш килĕнче те хăй урăх халăх çынни пулнишĕн каппайланса çÿрет, тепри Чăваш Туррине аса илтерсен куçне чарса тавлашать, чăвашăн хăй Турри пулма пултараймасть тет. Пире чухăнлатасшăн, Турăсăр халăх тăвасшăн, урăх турра пăхăнтарса ĕмĕрлĕхех чура шутĕнче усрасшăн.
Ăçта пурăнатăп-ши вара эпĕ? Чăваш çĕршывĕнчех-ши? Çук, Чăваш Ене паллайми пултăм. Çĕрĕ те, шывĕ те çавах, çыннисем вара пачах урăхла.
* * *
Эй, Турă! Хамăра хисеплеме, юратма вĕрент пире. Ют турă хыççăн кайнипе эпир хамăра хамăр çиекен пулса тăтăмăр, йăхташăмăрсене пинĕ-пинĕпе пĕтертĕмĕр: сутрăмăр, тĕрмере пăчлантартăмăр, пĕре-пĕре вĕлертĕмĕр. Пирĕн хаярлăх тăшман валли мар, чăваш валли кăна пулчĕ. Ачамăрсене те пăсăк çулпа ятăмăр, ÿссе çитичченех эрех-сăра лартса патăмăр. Ăçтан сывлăхлă пулччăр-ха вĕсем! Чăвашăн халĕ пурĕ те пĕр чир кăна — ĕçкĕпе иртĕхни. Çавна тÿрлетсен пиртен çирĕп, пиртен ăслă халăх та пулас çук.
Эй, Аслă Аттемĕр, пулăш пире сывалма, пурнăç çине урă куçпа пăхма. Ÿсĕр халăхăн пуласлăхĕ çук.
* * *
Эй, Турăçăм! Каллех Сана йăлăнатăп, урăхла май çук. Чăрмантартăм пулсан — каçар.
Эпĕ кăшкăртăм — илтмерĕç, эпĕ каларăм — итлемерĕç. Ман сăмах никама та кирлĕ пулмарĕ: пĕрле утакансене те, пĕрле пурăнакансене те, пĕрле мăшкăл куракансене те... Пĕлÿ те вĕсем валли пулмарĕ. Мĕншĕн çыртăм-ши, мĕншĕн вĕрентрĕм-ши? Пурпĕрех ăссăрсем хуçаланаççĕ, халăха улталаççĕ, айккинелле сĕтĕреççĕ. Манăн вара халĕ куççуль витĕр пăхса хурлăхлă кĕвĕ каламалли кăна юлатъ. Чăваш пĕтсе пынине курмастăр вĕт-ха эсир. Çын шучĕ пур-ха, анчах халăхĕ çук. Каярах, тен, мана аса илĕр, анчах вилме выртнă чуна чĕртме пулмĕ.
Эй, Турă, çавăн пек хăрушă инкекрен хăтар пире, сыхланса юлма хăват пар. Çакă çутă тĕнчере эпир ытлашши пулас çук, ыттисене чăрмав кÿрес çук.
* * *
Эй, Туррăм! Санран ырлăх ыйтакан мансăрах нумай. Ку таранччен парса тăни те маншăн пысăк савăнăç. Ура утать, алă ĕçлет, куçăм курать, хăлхам илтет, пуçăм шухăшлать, чĕрем кăна ыратать, чăваш шăпишĕн ăш вăркать. Енчен те çылăха кĕтĕм пулсан — усал шухăшпа мар, пурăнма пĕлменрен. Хам тăрăшсан, Эсĕ пулăшсан çылăхран тасалăп-ха, кая юлса та пулин тĕрĕс çул çине тăрăп-ха.
Эй, Туррăм, манăн пĕртен-пĕр йăлăну кăна: канлĕ ватлăх пар, вилсен тăшмана ман тупăк умĕнче хĕпĕртесе тăмалла ан ту.
* * *
Эй, Туррăм! Тĕресех турăм-ши? Хама усал тăвакансем валли тавăру шырамарăм, пурне те каçартăм, ырлăх-сывлăх сунтăм. Алă пама хатĕр, анчах хăйсем пăрăнса утаççĕ, куçран пăхма хăяймаççĕ. Пĕр чăваша та сутмарăм, сиен кÿмерĕм, халăм çитнĕ таран пулăшма тăрăшрăм. Панă çăкăршăн выççа тăрса юлмарăм, панă тумтиршĕн çĕтĕке юлмарăм, панă укçашăн чухăна юлмарăм. Чăваш хутне кĕнĕшен ятăм-сумăм чакмарĕ. Асăрхакан пулчĕ, ятлакан та тупăнчĕ, пурпĕр хам çулран пăрăнмарăм. Çапла пурăнма мана Чăваш Турри вĕрентсе пычĕ.
* * *
Турăçăм, каçар мана. Телейсĕр чăвашсем йышлă чухне хам пурнăçăм ăнăçли çинчен калаçни вырăнлах та мар. Телейсĕр халăхăн телейлĕ ывăлĕ пулни мана пачах та савăнăç кÿмест. Çакна туйса илме те Эсех пулăшрăн. Хамшăн мар, халăхăмшăн ыйтатăп: чăваш килне хупăнма ан пар; йышлат пире, хырăм пăрахса çылăха кĕрессинчен хăтар, нумай ачаллисене ырлăх та сывлăх пилле. Пире паян Улăп пек çирĕп, ĕçчен те хăюллă ывăлсемпе хĕрсем кирлĕ. Несĕлсем хывнă пурнăç çулĕ нихăçан та ан татăлтăр. Эсĕ пулăшнипе ку таранччен сыхланса юлтăмăр, малашне те çаплах пултăр.
* * *
Эй, Чăваш Турри! Эсĕ пурри пирĕншĕн калама çук пысăк телей. Каçар пире, урăх халăх турринчен ырлăх кĕтсе улталанса пурăннă мĕскĕнсене. Çакна эпир хамăр ирĕкпе туман: хĕçпе хăратса Санран пăрса янă пире, пăхăнманнисене пинĕ-пинĕпе леш тĕнчене ăсатнă. Эсĕ пурпĕрех пăрахмарăн, ырлăхна та хĕрхенмерĕн. Эсĕ пуртанах эпир те пур.
Чăваш Турри! Тав Сана, мухшав Сана! Тĕрĕслĕхÿ, хăвату, ырлăху Сан нихăçан та ан иксĕлтĕр, пире çĕклесе пытăр. Эпир вара Сана яланах чĕрере упрăпăр, Сан ачусем пулнине нихăçан та манмăпăр.
* * *
Аслă Туррăмăр! Халăху Сан хăв пекех ырăскер. Чăваш япăх çын теекенĕн чĕлхи типсе хăртăр.
Пахчари улмуççи кăçал та шап-шурă чечеке ларчĕ, кĕркунне вара сĕткенпе тулнă хĕрлĕ улмапа илемленчĕ. Анчах та хăй ырăлăхне пулах хуçăлса аманчĕ. Эпир те çавах, ыттисене ырă тăвас тесе йывăрлăха ытларах хамăр çине илсе пытăмăр, сывлăха хавшатрăмăр. Пирĕн ĕçченлĕхпе усă куракансем йышлăн пулчĕç, тав тăвакан — тупăнмарĕ. Халĕ ĕнтĕ куçăмăр самаях уçăлчĕ: хамăр шăпана хамăрăнах татса памалла. Пуласлăх пирĕн хамăртах, шанчăкăмăр вара — Санра, ырă халăхăн Ырă Турри.
* * *
Эй, Туррăмăр! Улшăнма пулăш пире. Хальхи пурнăç йĕркинче киввиех хуçаланать, çĕннине çул парасшăн мар. Улшăнмалла пирĕн, тĕпрен улшăнмалла. Чи малтанхи утăм вара ăс-тăнран пуçланмалла. Тĕнчене урăхлатассишĕн тĕрткелешсе çÿриччен хамăр ăс-тăна вăйлатасси пирки тăрăшар, çирĕп пĕлу çине тайăнса çĕнĕлле пурăнма вĕренер. Таврари илемпе киленме, çулсерен пухнă мулпа тĕрĕс усă курма урă пуç кăна пултарать. Пысăкрах тĕллевсем лартасчĕ. Пĕчĕк тĕллев кахаллантаратъ. Пысăкки вара пуçа та, ал-урана та лайăхрах ĕçлеттерет, çитĕну патне çывхартать.
Хамăр тăрăшсан тата, Туррăмăр, Эсе пулăшсан эпир те пурнăç хуçи пулăпăр, савăнăçлă самантра телей алă çупса тăнине те курăпăр.
* * *
Эй, Чăваш Тĕнчине тытса тăракан Аслă Туррăмăр! Санăн ырлăху пуçăмăр çине пĕр вĕçĕм çуса тăрсан та телейĕмĕр пирĕн тулли мар. Мĕншĕн тесен пур чăваша та пĕрлештерсе тăракан уйрăм Патшалăхăмăр çук.
Пурнан пурнăçра хăшĕсем нимĕн те çук çĕртех хăйсен патшалăхне туса хунине те куртăмăр. Пирĕн вара пурте пур: çĕрĕ те, шывĕ те, халăхĕ те... Анчах хамăра чыслама пĕлменни чăрмав-инкек кӳрет.
Хăй пурнăçне йĕркелеме пултарайман халăх çук. Чăмартанасчĕ пирĕн, пĕр хуранта пиçнĕ çимĕçпе кĕрекене ларса вăй илесчĕ. Пурнăç пилленĕшĕн тавах Сана, Аслă Туррăмăр. Иреклĕ Патшалăх туса хума хастарлăх пар пире. Вара пирĕнтен вăйлă, пирĕнтен ăслă, пирĕнтен илемлĕ халăх Çĕр çинче урăх пулмĕ те. Эпир начар йăхран мар! Пулăшса пыр пире, Чăваш Тĕнчине тытса тăракан хăватлă Аттемĕр-Аннемĕр!
Эй, ман Туррăм! Сана кÿрентерекен сахал мар тупăнчĕ. Эсĕ пĕртен-пĕрре пулса пирĕн пата тĕрлĕ ятпа килтĕн. Санран: Хĕвел турринчен, Уйăх турринчен, Çĕр турринчен, Шыв турринчен кулчĕç! Хăйсен турри çын евĕрлĕ пулнипе мухтанчĕç. Чăваш шутлать урăхла: çын вăл нихаçан та Турă шайне çĕкленеймест. Çынран Турă тума кирлĕ мар. Чăваш Турри хăйне евĕр — кашнине пурнăç парса пулăшса пыракан, усалран сыхлакан хăват, халăх хÿтлĕхĕ, тĕрекĕ. Чăваш валли Чăваш Турри пур.
* * *
Эй, тÿрĕ Туррăмăр! Эсĕ пире ĕмĕр-ĕмĕр ĕненĕве, ĕмĕте, юратăва чĕрере упраса ырлăх çулĕ çине тухма вĕрентсе пыратăн, вăйна-хална шеллеместĕн. Эпир вара Сан пархатарна тивĕç çынсем пулаймарăмăр.
Нумай шутларăм, пуçăма ватрăм: мĕншĕн-ха çакă çутă тĕнчере телейсĕррисем çав тери йышлăн? Пĕрисем каларĕç — шăпамăр çапла, теприсем — саманана хурларĕç. Эпĕ вара шутлатăп урăхла: чи телейсĕррисем Сана, хамăр Туррăмăра маннисем. Ун пеккисен мулĕ те, сумлă ячĕ те пулĕ, телейĕ — айккине тăрса юлĕ.
Ырă Туррăмăр, Сан тивлетÿсĕр эпир нихăçан та пархатар курас çук.
* * *
Эй, Чăваш Турри! Камсем-ха вĕсем Сана кӳрентерекен йĕксĕксем?
Сана тиркеççĕ, Сана сивĕлеççĕ чăвашлăхран пăрăннисем, тăван халăхне маннисем, усал ĕçпе çылăха кĕнисем, урăх халăх туррине пуççапакансем. Çын вăл çапла: мĕн чухлĕ çылăхĕ нумайрах, çавăн чухлĕ Турăран аяккарах. Ăна Турă кирлĕ мар. Эсĕ çук пулсан яваплăх та çук, иртĕхсе пурăнма ирĕклĕ. Ăшра усал сывлăш хуçаланать, çынлăх манăçа юлать. Сана ĕненмен çын кĕçех Эсрел чурине çаврăнать.
* * *
Эй, Турă! Эпир Сан умра айăплă. Çапах Сан ырлăхна, юратăвна тивĕç. Пирĕн урăх Турă çук, Санăн та урăх халăх çук. Эпир те, Эсĕ те пĕр хуйхăпа, пĕр асаппа, пĕр савăнăçпа пурăнатпăр. Тивĕçех мар пулсан та, Сан çумра хÿтлĕх шыратпăр. Каçар пире, айван ачусене. Хăв хăватна ан шелле, хаярлăхна ан пусар, халăха сиенлекен сутăнчăксене ан хĕрхен. Çунтар вĕсене, пĕтер вĕсене, пурлăх сăптăрса пирĕнтен кулса пурăнакансене. Çавсене пулах пĕрлĕх çук. Тĕп ту вĕсене. Ÿтне те чăваш çĕрĕ ан йышăнтăр, выçă çăхансем, йытăсемпе шаккалсем çисе яччăр. Сан хаярлăху ытларах усал вăйсем валли пултăр.
* * *
Эй, Чăваш Турри! Эпир кунта пурте чурасем, урăх турă тарçисем. Пирĕн пурнăçăмăр хамăршăн мар, ытларах ют çыншăн. Пире касрĕç, вакларĕç, пайласа пĕтерчĕç. Эпир халĕ сапса янă пăрçа пек. Пирĕн сурансем паян та юнăхса тăраççĕ. Чулман, Çарăмсан, Сĕве, Çавал, Атăл тăрăх шыв мар, пирĕн куççулĕ юхатъ.
Эй, Турăçăм, хăçан пире пĕрлештерсе пĕр халăх тăвăн-ши, пĕр тĕллевпе, пĕр ĕмĕтпе пурăнма вĕрентĕн-ши? Хĕрхенсем пире, айвансене, чуралăх туйăмĕнчен хăтăша пĕлменскерсене. Ан пăрах пире, пулăш пире, тĕрек пар пире. Сансăр пуçне хута кĕрекен пулас çук.
* * *
Эй, Чăваш Турри! Каçар пире. Улталаннă эпир. Хамăра пăхăнтарнă халăх хыççăн кайса телейлĕ пулатпăр тесе шутланă. Шаннă кайăк йăвара пулмарĕ, ырлăх çулĕ çине ÿкеймерĕмĕр. Йышлă халăх ăслă пуль тенĕччĕ. Çук, хăй те арпашăнса кайрĕ; ыттисене хĕстерекен халăх телейлĕ мар иккен. Ăна хисеплеми, курайми пулчĕç. Хăвна пусмăрлакана ăçтан юратма хал çитерĕн.
Эй, Чăваш Турри, ан пăрах пире. Çын хыççăн кайса хамăр çула çухатрăмăр, Сана кÿрентертĕмĕр. Каçар пире, мĕскĕнсене. Эсĕ хăвăн айван ачусем çине хаярлăх ярсан та, эпир ăна юратса çапни вырăнне кăна йышăнăпăр. Ашшĕ ачисене тăна кĕртсе илни япăх япала мар.
* * *
Эй, Аслă Турă! Пирĕн çылăх çÿпçи калама çук пысăк. Ма тесен аттемĕрсен çылăхĕ те пирĕн çине капланса ÿкрĕ. Тÿсмелле ентĕ. Санран çăмăллăх ыйтмастпăр, тĕрĕслĕхе тĕпе хурса суд ту пире, тăна кĕрт, урăлтар. Эпир пурне те чăтса ирттерме хатĕр. Пирĕн халĕ пĕртен-пĕр тĕллев — нумай çул хушши пухăннă çылăха ачамăрсене парса хăварса вĕсен пурнăçне йывăрлатас марччĕ. Эй, Аслă Турă, тасалăва пирĕнтен пуçласам, кăвар çинче çарран ташлаттарса чунăмăрти усал сывлăша силлесе кăларсам. Тасалу çулĕнчен пăрăнакан чăвашсем тупăнсан, вĕсене ан хĕрхен. Сана хирĕçле çын нихăçан та телейлĕ пулаймĕ, упăшкасăр е арăмсăр тăрса юлĕ, ачисем тарса çÿрĕç, ячĕ те пĕр сыпăкранах çĕр çинчен çухалĕ.
* * *
Эй, Турă! Тем чухлĕ çине тăрса аксассăн та, вырмалли сахал. Чăвашлăх анинче ытларах пуш пучах кăна. Начарланса çитнĕ эпĕр, ĕлĕкхи улăплăх та сĕвĕрĕлсе пĕтнĕ, хĕç тытма та маннă. Кун пекех пулсан умри çутă пачах сÿнес хăрушлăх пур: таврана хура пĕлĕт хупласа илĕ те пĕрне-пĕри паллайми пулăпăр, чăваш камне манăпăр.
Эй, Турăçăм, Санăн пулăшăву пире паян кирлĕ, ыранхи — кая юлни пулĕ. Вăхăтра панă пулăшу пĕчĕкçĕ кăна та, çапах юлса панă пысăк пулăшуран пахарах. Çав тери йывăр пире. Шăтăксене те алтса хунă, хамăрах чавтарчĕç; тĕксе ярас текен те кĕтÿпех. Тÿнсе кайсан тăпрапа витме хатĕррисем те чăвашсемех, тăшман çумĕнче йăпăлтатса тăраççĕ.
Эй, Туррăм, эсĕ малтан çавсене асăрха, шалкăм çаптарса аллисене кĕреçе тытайми ту. Мана вара çав шăтăка тăшмана тĕксе яма пулăш.
* * *
Эй, Чăваш Турри! Эпир, Сана пăхăнма маннă çынсем, çак ырă ĕçе мĕнле тумаллине те пĕлместпĕр вĕт-ха; ăс пар пире, вĕрент пире. Сан умăнта эпир упаленсе çуренĕ хыççăн тин çеç ура çине тăнă ача евĕр кăна. Чунăмăр та пирĕн хамăрăн пек мар, урăх турă хуçаланни сисĕнет. Мĕнле пурăнмаллине те вăлах вĕрентсе пычĕ. Çипуçăма якатрăмăр, капăр çуртсем лартрăмăр, чун тасалăхĕ пирки шутламарăмăр, пĕр-пĕринпе çапăçса, ĕçкĕпеле иртĕхсе чăваш йăхне хавшатрăмăр, шуйттан чури пулса тăтăмăр.
Эй, Туррăм, чăваш чунне тавăрса парса хăвна пăхăнма вĕрент пире, сапаланса кайнă сурăхсене. Пире паян Аслă Кĕтуçĕ кирлĕ.
* * *
Эй, Чăваш Турри! Сана хурлакан, Санран кулакан нихăçан та мана çывăх çын пулас çук. Эпĕ вĕсенчен йĕрĕнсе кăна иртсе каятăп. Хăрушă вĕсем, ÿтĕнчен сивĕ тапса тăрать, куçĕнчен — хаярлăх, чĕлхинчен — наркăмăш. Савăнăçĕ те вĕсен пĕрре кăна — чăваша сăхса суранлатасси. Вăйлисенчен вара ая ярасла хăраççĕ. Вĕсемшĕн чи лайăххи — айван та сутăнчăк чăваш; çавна мухтаççĕ, çĕклеççĕ, чаплă пукан çине лартса хăйсен юррине юрлаттараççĕ; чăваш чăвашпа хирĕçнине курсан, çапăçу çулăмĕнче çунса кайччăр тесе юман вутти пыра-пыра пăрахаççĕ. Урăхлараххисем те çук мар: йăл-йăл кулса калаçаççĕ, чăваш хутне кĕрем пекки тăваççĕ, халăх тунă пурлăха Мускава е Хусана ăсатса пурăнаççĕ. Укçи ăçта кайнине эпир нихăçан та пĕлес çук. Çак çынсене, паллах, Чăваш Турри кирлĕ мар. Вĕсен чунĕ тахçанах çичĕ юта сутăннă. Ан хĕрхен Эс вĕсене, пуянлăхпа чыхăнма укçа мурĕ ярса пар.
***
Эй, пурне те курса тăракан Туррăмăр! Сана хисеплемен, Санран хăраман çынран тем те кĕтме пулать. Вăл хăйне пăхса çитĕнтернĕ çынна та тытса силлеме хатĕр. Çакăнтан япăххи, çакăнтан ирсĕрри пулас та çук.
Çынсем, паллах, кураççĕ, чыс çуккине пĕлеççĕ; кашниех ăшра суд тăвать, тĕлĕннине пĕлтерет. Анчах çын сăмаххи çынна тÿрлетеймест. Сан тĕрĕслеху, Сан хăвату кăна пурне те вырăна лартма пултарать. Эсĕ аслă, Эсĕ вăйлă, пĕр Сана кăна шанатпăр.
* * *
Чăваш Турри — тĕрĕс Турă. Эпир çынлăха çухатнăшăн, намăса манса вăрăпа, ĕçкĕпе иртĕхнĕшĕн Туррăмăр айăплă мар. Хамăр япăх çынсем пултăмăр: чĕремĕрсем — усал йăви, пуçăмăрсем — тăшман чури. Пире пулăшма та май çук, хамăра ырă сунакансене те ăнланмастпăр, йышăнмастпăр. Аслă та сăваплă çынран пăрăнатпăр. Пире усалли, хаярри, хамăра нухайккапа хĕртсе тăраканни çывăх. Ма тесен эпир ырă та ирĕклĕ пурнăçа курман. Пирĕнпе паян пуканелле выляççĕ, пĕр-пĕринпе хирĕçтереççĕ, чăвашсене хăйсен ăслă ывăлĕ-хĕрĕнчен пăра-пăра яраççĕ.
Хăйĕнчен хăй ютшăнакан чăваша Турă та пулăшаяс çук. Ырлăха пархатарлăн йышăнма çынлăх кирлĕ.
* * *
Эй, Турăçăм! Мĕншĕн пирĕн ăраскалăмăр çапла пулчĕ-ши? Нивушлĕ Сан умăнти çылăхăмăр çав тери пысăк? Мĕншĕн вăхăтра хута кĕреймерĕн?
Халĕ эпир кам? Ытти халăхсене йышланма пулăшакансем кăна. Кашни çулах ытти халăхсене пиншер ывăл-хĕр паратпăр; тав сăмахĕ вырăнне вара чăвашлăхшăн çунакансене чукмарпа тăрслаттарнине кăна куратпăр. Ыттисем енне туртăнса чылайăшне пулăшрăмăр, пĕтесрен çăлса хăвартăмăр.
Пирĕн пурнăç сĕткенне ыттисем ĕмсен те типсе лармарăмăр, ята çухатмарăмăр. Тĕлĕнмелле халăх эпир, донор шутĕнче пулсан та тытăнса тăратпăр. Нумайлăха-ши? Ырă Туррăм, Санпа килĕшӳллĕ пурăнсан ĕмĕр вăрăм пулассине пĕлетĕп-ха. Çакна ыттисем тавçăрса илейĕç-ши?
* * *
Эй, Турă! Пулăш пире, ертÿçĕсĕр, патшасăр тăрса юлнă халăха. Сапаланса кайнă кĕтÿри пек кашни утать хăй çулĕпе, анчах телейне тупĕ-ши?
Пур-ха йăх пуçлăхĕ Улăп, анчах паян пирĕнпе мар. Вăл вилĕмсĕр. Амансан та учĕ хăвăрт тÿрленет. Таçта вăрттăн çĕрте пирĕн тăшмансем Улăп çумне çывăрттаракан курăк хурса тăраççĕ. Çавăнпа вăл тăраймасть, пире пулăшма килеймест. Вăл пур чухне эпир ирĕклĕччĕ, сывлăхлăччĕ, илемлĕччĕ; эрехпе те иртĕхмен, вăрă ĕçне те пĕлмен. Эпир пулнă хамăр пек.
Эй, ырă Аттемĕр, вăрат хăвăн чи паттăр ывăлна, çĕршер çул хушши çывăракан Улăпа. Эпир ăна итлĕпĕр, кар! тăрса ун хыççăн утăпăр.
* * *
Эй, Туррăм! Эсĕ мана мĕн пуррипе çырлахма вĕрентрĕн, ырă туйăм парнелерĕн.
Ыттисен пуянлăхне, чапне ăмсанмарăм. Хам пурнăçа хамах йĕркелесе пытăм: сухаларăм, акрăм, кĕркунне вырса пуçтартăм. Вырнă чухне савăнтăм, ĕçĕмре хам сăнăма куртăм. Ытларах чун çимĕçĕ ÿстертĕм, çынсене парнелерĕм. Ырă кăмăллисем савăнчĕç, тав сăмахĕ каларĕç. Пĕрисем вара куç умĕнче ырларĕç, иртсе кайсан — хурларĕç, кĕвĕçрĕç. Камсем çапла тетĕн-и? Хăйсене хăйсем мухтаса калаçакансем.
Эй, Туррăм, тĕрĕслĕх Хуçи! Чăнлăха та Санра çеç куратăп, ĕçĕме кура хакласса шанатăп.
* * *
Эй, Турă, каçар пире. Пурăнма пĕлеймерĕмĕр, пĕрне-пĕри сивлесе сиен кăна турăмăр. Пире хамăртан ыйтмасăрах çапăçăва кĕртсе ячĕç, пурлăх туртса илме, çын вĕлерме вĕрентрĕç. Турăсăр çĕршыв тăватпăр тесе таса чунсене хĕн кăтартрĕç, ашшĕпе ывăлне, пиччĕшпе шăллĕне хирĕçтерсе ячĕç, çын пурнăçĕ йÿнелсе пычĕ, ниме тăман япала пек кăна тăрса юлчĕ. Хура халăх валли ниçта та хÿтлĕх çук. Патшалăх ырлăхĕ чăваша ĕçлеттерсе пуякансем валли кăна пулчĕ. Эпир паян хамăр килте те хуçа мар, кăкăр туллин сывлама та, çăвар туллин калаçма та ирĕк çук. Эй, Туррăм, пуçăмăра çĕклеме, хамăрăн патшалăха туса хума вăй пар пире.
* * *
Эй, Турă! Ирсĕр çынна суд тума Сан хăвату çитетех. Çакна куртăм хам куçпах, çывăх çыннăн шăпинчех.
Итлемерĕ вăл мана, пит çăмăллăн пăрăнчĕ хамăр халăх йăлинчен. Чăваш юрри янрамарĕ, чăваш ташши курăнмарĕ унăн шавлă туйĕнче. Амăшĕ чăвашла пил панине кинĕ ăнланмарĕ, ватă çыннăн сăмахне итлекен те пулмарĕ. Шăпах çавă самантра ывăлне вăл çухатрĕ, чĕри хытă ыратнипе куçне шăла-шăла тухса утрĕ килнелле. «Асанне» текен мăнуксем çав çемьере курăнмарĕç. Пурăннăçем ашшĕ те тухса пычĕ хисепрен. Тем пек çине тăрсан та чăрсăр ÿсрĕç ачисем, çурма вырăс пулнишĕн пăшăрханчĕç кунсерен, ашшĕ панă ырлăха пĕлеймерĕç хаклама, час вĕренчĕç усала. Пĕри ларать тĕрмере, тепри ялан ĕçкĕре. Пурнăç çапла такăннишĕн арăмĕ айăплать упăшкине, начар йăхран пултăн тесе хурлантарать кашни кун. Çапла кирлĕ те ăна, йăхне маннă чăваша.
* * *
Эй, Турăçăм! Хăв халăхна чăтăмлăх пар. Чăвашăн тĕнче умĕнче парăм çук: çын аллинчи çăкăра туртса илмен, вутпа-хĕçпе пусмăрласа ыттисене нуша кăтартман, хăй килĕнчен хăваласа яман, вăрçассине мар, ĕçлĕ пурнăçа мала хунă. Çавăн пек пулма пире Эсĕ туса янă. Анчах темшĕн тĕнчере чăваша ăнланас текен сахал, унăн ырă кăмăлне асăрхамарĕç, пурăнма вĕрентрĕç урăхла, чăрсăр халăх йăлипе. Усалланса пытăмăр, эрех ăшне путрăмăр, ярса паракансене ырласа мухтав юрри юрларăмăр. Хăй халăхне эрехпе шăваракан патшалăх пире валли мар, вăрçăпа алхасакан халăх пирĕн тус мар.
Эй, Турă, çавăн пек кÿршĕсене пирĕнтен пăрса яр. Пĕтер вĕсене. Пире хамăр пек пурăнма пулăш, хамăршăн кĕрешме вăй-хал пар.
* * *
Эй, Чăваш Турри! Сан умăнта сăмах чĕнме хăюлăх çитернĕшĕн каçар мана. Чăтаймарăм, никам каламаннине калас терĕм. Турăсене, халăхсене хирĕçтерсе яракансем эпир мар. Пирĕн ун пек йăла çук.
Хăй Туррине мала хуракансем пулчĕç еврейсем. Ютран тапса килсе вырăнти халăха хĕсрĕç, çĕрне туртса илчĕç. Мĕншĕн çапла тăватăр тесен, эпир Турă суйласа илнĕ халăх çыннисем терĕç. Çак сăмах ыттисене килĕшмерĕ. Ма тесен Турă суйласа илмен халăх çук. Кашни халăхăн хăйĕн Турри пур. Пире вара Эсĕ суйласа илнĕ. Санран асли, Санран ырри пирĕншĕн урăх никам та çук. Чăваша сыхлать Чăваш Турри. Эпир Сана шанатпăр, Санран хÿтлĕх кĕтетпĕр. Йăнăш утăм тусассăн, Эсĕ пире ан хĕрхен, хăватна ярса вĕрентсе ил.
* * *
Чăваш Турри, каçар мана. Çамрăк пулнă, айван ÿснĕ, ултавçăсен сăмахне те ĕненне.
Ман умра ют халăх туррине мухтарĕç, хăйсемпе пĕрле ăна кĕлтума чĕнчĕç. Эпĕ васкамарăм, иккĕленсе пурăнтăм. Эсĕ пуррине вара пĕлтĕм каярах. Сăнарăм халăх пурнăçне, ун хуйхипе-суйхине, уйрăм çынсен асапне, ăнлантăм чăн чăвашăн телейне. Ĕнентĕм вара пирĕн хамăрăн Турă пуррине, чăваша Чăваш Турри кăна хÿтĕлеме пултарнине.
Нуши чăвашăн пит нумай. Анчах айăпĕ Санра мар. Айăпĕ пăсăк чăвашсем Сана хирĕçле ĕçсем тунинче.
***
Ман çăвартан киревсер сăмах тухман, калама та пĕлместĕп. Ярса панă эрехе те тута патне тытмарăм. Манран кулчĕç, айван вырăнне хучĕç. Пирус туртманни те, эрех ĕçменни те пысăк çитменлĕх иккен. Пĕр кун сиктермесĕр çÿрерĕм ĕçе, ырра, илеме вĕрентрĕм çамрăксене. Мана сивĕлерĕç, хăваласа ячĕç, усалпа тав турĕç. Таса çынран хăрарĕç, суя сăмахпа варалама тăрăшрĕç.
Куртăм эпĕ пуçлăхсем иртĕхнине, ултавпа пурăннине, миххи-миххипе укçа сăптăрнине, тарçисене выçă тытнине. Çакна каларăм хăйсене, уççăн пĕлтертĕм çынсене. Каллех, ав, кулчĕç пĕрисем, ылханчĕç пулĕ теприсем. Анчах чĕрем ман ыратмарĕ, тасалтăм эпĕ йăх-яхран, хама вĕçертрĕм капкăнран.
Эй, Турăçăм! Эсĕ çакна куртăн, ман хута кĕтĕн, тăшман çулне пÿлсе утайми турăн. Çук, эпĕ çакăншăн хĕпĕртеместĕп, хĕрхенетĕп кăна хураюн усалсене.
* * *
Эй, Турă! Йышланма пулăш пире, ĕрчевлĕх пар. Хĕсĕр хĕрарăм ан пултăр, арсем сывлăхлă та хастар çитĕнччĕр.
Ачамăрсене патшалăхшăн кăна мар, хамăра валли çуратар, ырăлăхпа, юратупа ÿстерер. Пĕр ача вăл ача мар, икĕ ача — çур ача, виçĕ ача — чăн ача. Пирĕншĕн паян кашни ача хаклă, кашни вилĕм пысăк çухату. Ача амăшне мухтар, тав сăмахĕ калар, чăн-чăн чăваш çитĕнтерме пулăшар.
Ырăлăхне Санран ыйтрăм-ха, анчах ăшра канлĕх çук. Пĕрле савăнса пурăнма пирĕн хамăрăн аслă Çĕршыв çук. Чăваш çĕрне касса вакланă, халăхне те пайланă. Пĕр Турăпа, пĕр тĕллевпе пурăнмасăр эпир телейлĕ пулас çук.
Çĕнĕ ăру ÿстерме пире Эсĕ вăй-хал пар, ачамăрсен пуçĕ çине хăюлăх, хастарлăх яр.
* * *
Эй, Турă! Мана тĕрĕс çулпа утма çав тери йывăррине куратăн пулĕ. Пур çĕрте те кĕвĕç чунсем, ура хума хăтланакансем. Мĕн тумаллине те пĕлместĕп. Мĕншĕн хаярлăхăм çав тери сахал-ши? Тен, ăна Эсĕ хушса парăн? Тен, хаяр пулма кирлех те мар? Пĕлместĕп. Ман пĕртте харкашас килмест, çапăçас килмест. Ман ĕçлесчĕ, савăнасчĕ, çут тĕнче илемĕпе, юрату ăшшипеле киленсе пурăнасчĕ.
Эсĕ ман хаярлăха вăйлатсан, эпĕ ăна хам тăшмансемпе çапăçнă çĕре мар, халăх тăшманĕсене тĕп тунă çĕре ярăттăм. Халăхăмăр телейсĕр чухне уйрăм чăваш телейĕ ниме те тăмасть.
* * *
Эй, Турă! Мăйăр, йĕкел паракан йывăçсене касса тăксан урăх вăрман пулас çук; ачамăрсене сумсăр вăрçа яни ăрăва сиен кÿни мар-и-ха? Унта вилеççĕ вăй-питтисем, чи сывлăхлисем, чи илемлисем, ача ашшĕ пулса ăрăва вăйлатма хатĕррисем. Вăрçăран таврăнаççĕ аманнисем, хăрушлăхра чунне сусăрлантарнисем. Тăшман кулли темшĕн-çке ытларах чăваша тивет. Пĕртен-пĕр салтак вилсен те — вăл та пулин чăвашах, ыттисем хушнипеле пуçне хурать инçетре.
Пирĕн пурнăç йĕркипе вăрçă пачах кирлĕ мар. Чăваш Турри хушнипе пирĕн паттăрлăх — ĕçре, пурнăç çуртне купаланă çĕрте. Анчах пăтранчăк тĕнче ĕçлет пире хирĕçле. Çурт лартакан чăвашăн мĕншĕн пăшал тытмалла? Манăн ырă халăхăм çын вĕлерме çуралман. Каçар пире, Туррăмăр, çакă чи ирсĕр ĕçе хамăр ирĕкпе туман.
* * *
Çын вал хайпе хай самай кăмăллă иккен. Пĕр кахал та хăйне кахал çын вырăнне хумасть, улталакан та, усал тăвакан та çавах: япăх ĕç тăватăп темест. Ĕçке ярăннă çын та хăйне черкке тĕпне путнисен шутне кĕртмест, çынна усал сăмахпа кÿрентерекен те хăйне аванах туять, уншăн намăс-симĕс çук. Тепĕр чухне çак çынсемех Турă пирки пуплешеç. Анчах мĕнле Турра аса илеççĕ-ши? Чăвашсенне мар пуль çав. Хамăр Турра ĕненсен çак çынсем тахçанах тĕрĕс çула тухăччĕç. Ун ырлăхĕ пурне те çитет, темле йывăрлăхран та çăлать.
* * *
Эй, Турă! Сан ятна кирлĕ-кирлĕ мар çĕрте асăнса çылăха кĕрес марччĕ. Улталаса е вăрласа тупнă укçапа лартнă пÿртре кĕлтуни, варти пĕчĕк пепкене тухтăр пулăшнипе вĕлернĕ хыççăн сывлăх ыйтни, çын вĕлернĕшĕн суда çаклансан çăлăнăç шыраса тархаслани, тепĕр халăха пăхăнтарса чура тăвас тĕллевпе вăрçă пуçланă патша çĕнтерÿ ыйтни «турă» сăмахпа вылявлă усă курни çеç.
Турă ятне вырăнсăр асăнса хамăрăн ырă Сыхлавçа курентерес марччĕ.
* * *
Такама та куртăм, такампа та калаçрăм. Çын вăл хăй пирки япăх шутламасть, хăйпе хăй кăмăллă. Ыттисем ăна мĕнлерех хак пани кăна канăç памасть, яланах çителĕксер пек туйăнать, ырланине, мухтанине илтес килет. Анчах халăх пĕтĕмпех курать: хăй патне ырă кăмăлпа çывхарнă çынсенчен мĕн кирлине сăптăрса илнĕ хыççăн вĕсенчен хăвăрт пăрăнса утнине те, тăван пиччĕшне пытарма пыманнине те, пĕрмаях çăхав çырса çынсене тертлентернине те, килĕнче килĕшÿлĕх çуккине те, укçашăн амăшне сутма хатĕррине те...
Çавнашкал çын та, юрату туйăмĕ мĕнлине пĕлменскер, пулать иккен. Мĕншĕн чунĕ çав тери чухăн-ши, сивĕ-ши? Мĕншĕн пурнăçра хăйне çеç курать-ши? Турра пачах маннăран мар-ши?
* * *
Эй, Турăçăм! Тавах сана кăштах мана та пултарулăх панăшăн. Эпе унпа усă курма пĕлтĕм-ши, пĕлеймерĕм-ши? Анчах пĕрмай тăрăшрăм, пĕр канмасăр ĕçлерĕм, ывăннине пĕлмерĕм. Тăван ялпа хулана, юратнă халăхăма, Чăваш Çĕрне мухтаса юрăсем эп юрларăм, çĕршер-пиншер çамрăка аслă çула кăлартăм. Юрларăм юрату çинчен, ирĕклĕх çинчен, аса илтертĕм çынсене ĕмĕр сакки сарлака та, ĕмĕрĕ пит кĕскине, телей алă çупса тăнă чух, пурнăç çулĕ такăр чух туссене, тăвансене тав тума манмалла маррине, хамăр Улăп йăхĕнчен пулнине, чăваш чысне алла хĕç тытса хутĕленĕ паттăрсене яланах асра тытмаллине.
Ырă çынсем çакна йышăнчĕç, тав сăмахне тивĕçрĕм. Тăшмансем вĕчĕхсе çÿрерĕç, ура хума хăтланчĕç — вĕсен ĕç тухмарĕ. Çакă пурте килчĕ эс пулăшнипе. Тавах сана, ырă Туррăмăр!
* * *
Эй, Çÿлти Турă! Пĕтĕм ырри-лайăххи Эсĕ пулăшнипе пулса пычĕ. Эпĕ тĕрĕссине каларăм, ултавлă ĕç туса чап шыракансене питлерĕм, ылтăн-кĕмĕлшĕн сутăнмарăм. Чăн сăмах килĕшмерĕ. Вĕсем выçă çăхан пек пĕр çĕре пухăнса кавар турĕç, ятăма тикĕтпе варалама хăтланчĕç. Анчах ĕçĕ тухмарĕ, хăйсемех çын куллийĕ пулчĕç: пĕрисем тĕрмере çĕрчĕç, теприсене шалкăм çапрĕ, виççĕмĕшсем катăка тухса сÿпĕлтетсе çÿреççĕ, тĕнче асапне кураççĕ. Эх, мĕскенсем-чурасем. Мĕншĕнне чухлаççĕ-ши? Чăваш Турри курать çав, таса çынна тапăннăшăн хаярлăхне хĕрхенмест. Çапла пултăр яланах.
* * *
Эй, Турăçăм! Ман халăхăма сыхла, ун юнне сăвăс пек ĕмсе пурăнакансене аçа çаптарса çунтар. Ĕçлемен çын сĕтелĕ çинче çăкăр-тăвар ан пултăр. Чăваш хĕрарăмне имçам тунă çĕре кĕрте-кĕрте яраканăн ачи чирлĕ çуралтăр; чăваш аллинчен туртса илнĕ чĕлĕ пырне лартăр; ултавпа пухнă пурлăх такăнтарса пытăр; хуçисене пĕр-пĕринпе хирĕçтерсе чĕр тамăка ăсаттăр.
Эй, Чăваш Турри, çакна Сансăр пуçне урăх никам та тăваяс çук. Эпир хамăр халсăр, чирлĕ çын шайĕнче кăна. Пире кашни кунах алăран çапса тăраççĕ, тепĕр чух — йăхташсем çине тăнипех. Пулăш пире. Санпа пĕрле вăйлăрах пуласса шанатпăр. Тăшманшăн хăв хăватна ан хĕрхен.
***
Эй, Турăçăм! Мĕншĕн лекрĕм-ши усал ĕç тума пухăннисем хушшине; мĕншĕн алă çĕклерĕм-ши пултаруллă качча Турра ĕненекен хĕре юратнăшăн институтран кăларса яма; мĕншĕн хирĕç тăмарăм-ши сывлăх япăххипе колхоз ĕçне тухайманшăн виçĕ ачаллă хĕрарăмăн пахчине касса илнĕ чухне; мĕншĕн нимĕн те шарламарăм-ши ача амăшĕ пулма хатĕр çамрăк арăмсене противогаз тăхăнтарса наркăмăшлă цеха кĕртсе янă чухне? Çилентертĕм эпĕ çакна курса тăракан Туррăмăра.
Усал ĕçе ушкăнпа туса пырасси нимех те мар иккен. Чун ыратăвĕ те сисĕнмест; йăлана кĕрсе пынăçемĕн усал ĕç пек те туйăнмасть.
Эй, Турăçăм, мĕншĕн мана чармарăн-ши, аллăмран хыт çапмарăн-ши? Пĕр аллине татсан та нимех марччĕ, чунăм таса юлатчĕ.
* * *
Эй, Турăçăм! Сана яланах асра тытмалла: хаярлăх капланса килнĕ чухне усал ĕç туса çылăха кĕресрен, савăнăçлă вăхăтра ытлашши иртĕхсе каясран. Çук çав, пурнăç сиккипе пынă чухне Сана часах манатпăр, хамăра Турă вырăнне хума та хатĕр. Кунтан пысăк çылăх çук та пуль. Юрать-ха, хуйхă-суйхă Сана аса илтерсех тăрать, çынна хăй вырăнне лартать.
* * *
Эй, Турă! Нивушлĕ ман пурнăçăм малашне те хальхи пекех картран тухнă çынсем хушшинче иртсе пырĕ? Халăхĕ йышлă, йĕркеллĕ çын сахал: пĕри ĕçкĕпе иртĕхет, тепри чавса тавăрса ĕçлес вырăнне вăрра çÿрет; пĕри ултавпа пуять, тепри пĕр тенкĕшĕн çын вĕлерме хатĕр; пĕри ачи-пăчине маннă, тепри — ашшĕ-амăшне; пĕри чăваш килĕнче те хăй урăх халăх çынни пулнишĕн каппайланса çÿрет, тепри Чăваш Туррине аса илтерсен куçне чарса тавлашать, чăвашăн хăй Турри пулма пултараймасть тет. Пире чухăнлатасшăн, Турăсăр халăх тăвасшăн, урăх турра пăхăнтарса ĕмĕрлĕхех чура шутĕнче усрасшăн.
Ăçта пурăнатăп-ши вара эпĕ? Чăваш çĕршывĕнчех-ши? Çук, Чăваш Ене паллайми пултăм. Çĕрĕ те, шывĕ те çавах, çыннисем вара пачах урăхла.
* * *
Эй, Турă! Хамăра хисеплеме, юратма вĕрент пире. Ют турă хыççăн кайнипе эпир хамăра хамăр çиекен пулса тăтăмăр, йăхташăмăрсене пинĕ-пинĕпе пĕтертĕмĕр: сутрăмăр, тĕрмере пăчлантартăмăр, пĕре-пĕре вĕлертĕмĕр. Пирĕн хаярлăх тăшман валли мар, чăваш валли кăна пулчĕ. Ачамăрсене те пăсăк çулпа ятăмăр, ÿссе çитичченех эрех-сăра лартса патăмăр. Ăçтан сывлăхлă пулччăр-ха вĕсем! Чăвашăн халĕ пурĕ те пĕр чир кăна — ĕçкĕпе иртĕхни. Çавна тÿрлетсен пиртен çирĕп, пиртен ăслă халăх та пулас çук.
Эй, Аслă Аттемĕр, пулăш пире сывалма, пурнăç çине урă куçпа пăхма. Ÿсĕр халăхăн пуласлăхĕ çук.
* * *
Эй, Турăçăм! Каллех Сана йăлăнатăп, урăхла май çук. Чăрмантартăм пулсан — каçар.
Эпĕ кăшкăртăм — илтмерĕç, эпĕ каларăм — итлемерĕç. Ман сăмах никама та кирлĕ пулмарĕ: пĕрле утакансене те, пĕрле пурăнакансене те, пĕрле мăшкăл куракансене те... Пĕлÿ те вĕсем валли пулмарĕ. Мĕншĕн çыртăм-ши, мĕншĕн вĕрентрĕм-ши? Пурпĕрех ăссăрсем хуçаланаççĕ, халăха улталаççĕ, айккинелле сĕтĕреççĕ. Манăн вара халĕ куççуль витĕр пăхса хурлăхлă кĕвĕ каламалли кăна юлатъ. Чăваш пĕтсе пынине курмастăр вĕт-ха эсир. Çын шучĕ пур-ха, анчах халăхĕ çук. Каярах, тен, мана аса илĕр, анчах вилме выртнă чуна чĕртме пулмĕ.
Эй, Турă, çавăн пек хăрушă инкекрен хăтар пире, сыхланса юлма хăват пар. Çакă çутă тĕнчере эпир ытлашши пулас çук, ыттисене чăрмав кÿрес çук.
* * *
Эй, Туррăм! Санран ырлăх ыйтакан мансăрах нумай. Ку таранччен парса тăни те маншăн пысăк савăнăç. Ура утать, алă ĕçлет, куçăм курать, хăлхам илтет, пуçăм шухăшлать, чĕрем кăна ыратать, чăваш шăпишĕн ăш вăркать. Енчен те çылăха кĕтĕм пулсан — усал шухăшпа мар, пурăнма пĕлменрен. Хам тăрăшсан, Эсĕ пулăшсан çылăхран тасалăп-ха, кая юлса та пулин тĕрĕс çул çине тăрăп-ха.
Эй, Туррăм, манăн пĕртен-пĕр йăлăну кăна: канлĕ ватлăх пар, вилсен тăшмана ман тупăк умĕнче хĕпĕртесе тăмалла ан ту.
* * *
Эй, Туррăм! Тĕресех турăм-ши? Хама усал тăвакансем валли тавăру шырамарăм, пурне те каçартăм, ырлăх-сывлăх сунтăм. Алă пама хатĕр, анчах хăйсем пăрăнса утаççĕ, куçран пăхма хăяймаççĕ. Пĕр чăваша та сутмарăм, сиен кÿмерĕм, халăм çитнĕ таран пулăшма тăрăшрăм. Панă çăкăршăн выççа тăрса юлмарăм, панă тумтиршĕн çĕтĕке юлмарăм, панă укçашăн чухăна юлмарăм. Чăваш хутне кĕнĕшен ятăм-сумăм чакмарĕ. Асăрхакан пулчĕ, ятлакан та тупăнчĕ, пурпĕр хам çулран пăрăнмарăм. Çапла пурăнма мана Чăваш Турри вĕрентсе пычĕ.
* * *
Турăçăм, каçар мана. Телейсĕр чăвашсем йышлă чухне хам пурнăçăм ăнăçли çинчен калаçни вырăнлах та мар. Телейсĕр халăхăн телейлĕ ывăлĕ пулни мана пачах та савăнăç кÿмест. Çакна туйса илме те Эсех пулăшрăн. Хамшăн мар, халăхăмшăн ыйтатăп: чăваш килне хупăнма ан пар; йышлат пире, хырăм пăрахса çылăха кĕрессинчен хăтар, нумай ачаллисене ырлăх та сывлăх пилле. Пире паян Улăп пек çирĕп, ĕçчен те хăюллă ывăлсемпе хĕрсем кирлĕ. Несĕлсем хывнă пурнăç çулĕ нихăçан та ан татăлтăр. Эсĕ пулăшнипе ку таранччен сыхланса юлтăмăр, малашне те çаплах пултăр.
* * *
Эй, Чăваш Турри! Эсĕ пурри пирĕншĕн калама çук пысăк телей. Каçар пире, урăх халăх турринчен ырлăх кĕтсе улталанса пурăннă мĕскĕнсене. Çакна эпир хамăр ирĕкпе туман: хĕçпе хăратса Санран пăрса янă пире, пăхăнманнисене пинĕ-пинĕпе леш тĕнчене ăсатнă. Эсĕ пурпĕрех пăрахмарăн, ырлăхна та хĕрхенмерĕн. Эсĕ пуртанах эпир те пур.
Чăваш Турри! Тав Сана, мухшав Сана! Тĕрĕслĕхÿ, хăвату, ырлăху Сан нихăçан та ан иксĕлтĕр, пире çĕклесе пытăр. Эпир вара Сана яланах чĕрере упрăпăр, Сан ачусем пулнине нихăçан та манмăпăр.
* * *
Аслă Туррăмăр! Халăху Сан хăв пекех ырăскер. Чăваш япăх çын теекенĕн чĕлхи типсе хăртăр.
Пахчари улмуççи кăçал та шап-шурă чечеке ларчĕ, кĕркунне вара сĕткенпе тулнă хĕрлĕ улмапа илемленчĕ. Анчах та хăй ырăлăхне пулах хуçăлса аманчĕ. Эпир те çавах, ыттисене ырă тăвас тесе йывăрлăха ытларах хамăр çине илсе пытăмăр, сывлăха хавшатрăмăр. Пирĕн ĕçченлĕхпе усă куракансем йышлăн пулчĕç, тав тăвакан — тупăнмарĕ. Халĕ ĕнтĕ куçăмăр самаях уçăлчĕ: хамăр шăпана хамăрăнах татса памалла. Пуласлăх пирĕн хамăртах, шанчăкăмăр вара — Санра, ырă халăхăн Ырă Турри.
* * *
Эй, Туррăмăр! Улшăнма пулăш пире. Хальхи пурнăç йĕркинче киввиех хуçаланать, çĕннине çул парасшăн мар. Улшăнмалла пирĕн, тĕпрен улшăнмалла. Чи малтанхи утăм вара ăс-тăнран пуçланмалла. Тĕнчене урăхлатассишĕн тĕрткелешсе çÿриччен хамăр ăс-тăна вăйлатасси пирки тăрăшар, çирĕп пĕлу çине тайăнса çĕнĕлле пурăнма вĕренер. Таврари илемпе киленме, çулсерен пухнă мулпа тĕрĕс усă курма урă пуç кăна пултарать. Пысăкрах тĕллевсем лартасчĕ. Пĕчĕк тĕллев кахаллантаратъ. Пысăкки вара пуçа та, ал-урана та лайăхрах ĕçлеттерет, çитĕну патне çывхартать.
Хамăр тăрăшсан тата, Туррăмăр, Эсе пулăшсан эпир те пурнăç хуçи пулăпăр, савăнăçлă самантра телей алă çупса тăнине те курăпăр.
* * *
Эй, Чăваш Тĕнчине тытса тăракан Аслă Туррăмăр! Санăн ырлăху пуçăмăр çине пĕр вĕçĕм çуса тăрсан та телейĕмĕр пирĕн тулли мар. Мĕншĕн тесен пур чăваша та пĕрлештерсе тăракан уйрăм Патшалăхăмăр çук.
Пурнан пурнăçра хăшĕсем нимĕн те çук çĕртех хăйсен патшалăхне туса хунине те куртăмăр. Пирĕн вара пурте пур: çĕрĕ те, шывĕ те, халăхĕ те... Анчах хамăра чыслама пĕлменни чăрмав-инкек кӳрет.
Хăй пурнăçне йĕркелеме пултарайман халăх çук. Чăмартанасчĕ пирĕн, пĕр хуранта пиçнĕ çимĕçпе кĕрекене ларса вăй илесчĕ. Пурнăç пилленĕшĕн тавах Сана, Аслă Туррăмăр. Иреклĕ Патшалăх туса хума хастарлăх пар пире. Вара пирĕнтен вăйлă, пирĕнтен ăслă, пирĕнтен илемлĕ халăх Çĕр çинче урăх пулмĕ те. Эпир начар йăхран мар! Пулăшса пыр пире, Чăваш Тĕнчине тытса тăракан хăватлă Аттемĕр-Аннемĕр!
Căvash Halăh Pit Văjlă ][ Mamic Pertej / Мамич Пертей
Hura vărmanta juman şuk,
Juman şuk ta vărman şuk.
Hura halăhra pattăr şuk,
Pattăr şuk ta halăh şuk
Sară kajăk jurri hitre,
Cepcen jurri te hitre.
Ikkĕsh te pĕrle jurlasan,
Purnăş tata ta hitre.
Căvash halăhĕ pit văjlă,
Şarmăs halăh ta văjlă.
Şak ik halăh tuslă çuhne
Parănas şuk nimle jutsene
Juman şuk ta vărman şuk.
Hura halăhra pattăr şuk,
Pattăr şuk ta halăh şuk
Sară kajăk jurri hitre,
Cepcen jurri te hitre.
Ikkĕsh te pĕrle jurlasan,
Purnăş tata ta hitre.
Căvash halăhĕ pit văjlă,
Şarmăs halăh ta văjlă.
Şak ik halăh tuslă çuhne
Parănas şuk nimle jutsene
Epir pulnă, pur, pulatpăr! ][ Petĕr Husankaj / Петĕр Хусанкай
Ĕmĕrsem irtse pyraşşĕ,
Űsterse ăs-hal mulne.
Kĕnekeşĕsem shyraşşĕ
Chăvashsen kunne-şulne.
Tinkeretpĕr malalla,
Kajrine te hal’ kuratpăr…
Manăn shuhăshămpala –
Epir pulnă, pur, pulatpăr.
Pĕr vărman pulsan etemlĕh,
Tĕrlĕ jyvăş pur unta.
Yarănsa kăna űsmeleh
Vyrăn şitĕ vărmanta.
Kasnă, vătărnă pire,
Kăklasa hărtman ta mar-tăr,
Vărlăh yulnă pur-pĕreh:
Epir pulnă, pur, pulatpăr!
Nikamran ta yutshănmasăr,
Tan hursa pur jăhsene,
Yat huma pultarnă hamăr
Hĕvele, şĕltărsene.
Ăs-puşran ta katăk mar,
Chun havalĕpe te pattăr,
Chĕrepe te shĕl-kăvar –
Epir pulnă, pur, pulatpăr!
Pirĕn yură, pirĕn tĕrĕ,
Pirĕn tűsĕmlĕ sămah
Hamărpa văl vitse kĕrĕ
Kommunizm taranah.
Chun şakna shanmi pulsan,
Manshăn shătăk ta an altăr.
Shanchăk sűnmĕ nihăşan:
Epir pulnă, pur, pulatpăr!
Şak kunchchen uprannă halăh
Măshkăllanmĕ payantan;
Hăjshĕn hăj – parne te palăk,
Purinpe te văl pĕr tan.
Pĕtĕm purnăş terchĕpe
Şĕr şyrtsa tupa tăvatpăr:
Shărăh, sivĕ e jĕpe –
Epir pulnă, pur, pulatpăr!
“Mĕn chăvash chĕlhi!” – iltetpĕr
Hăsh chuhne chăvashranah.
Jĕrĕnse păhsa iletpĕr
Un jyshshi kaşrashkana.
Kĕşşe pit văl, kĕlmĕş chun,
Kuşănah unran kulatpăr:
Űk te şurăl, hyp ta şun –
Epir pulnă, pur, pulatpăr!
Tĕrmere te, vărşăra ta –
Hut şine te chul şine
Şyrtăm, halĕ te şyratăp
Halăha ĕnennine.
Savnă halăh manpalan
Shuhăshlatăr ta kalatăr
Uşă, irĕk kămăltan:
Epir pulnă, pur, pulatpăr!
Űsterse ăs-hal mulne.
Kĕnekeşĕsem shyraşşĕ
Chăvashsen kunne-şulne.
Tinkeretpĕr malalla,
Kajrine te hal’ kuratpăr…
Manăn shuhăshămpala –
Epir pulnă, pur, pulatpăr.
Pĕr vărman pulsan etemlĕh,
Tĕrlĕ jyvăş pur unta.
Yarănsa kăna űsmeleh
Vyrăn şitĕ vărmanta.
Kasnă, vătărnă pire,
Kăklasa hărtman ta mar-tăr,
Vărlăh yulnă pur-pĕreh:
Epir pulnă, pur, pulatpăr!
Nikamran ta yutshănmasăr,
Tan hursa pur jăhsene,
Yat huma pultarnă hamăr
Hĕvele, şĕltărsene.
Ăs-puşran ta katăk mar,
Chun havalĕpe te pattăr,
Chĕrepe te shĕl-kăvar –
Epir pulnă, pur, pulatpăr!
Pirĕn yură, pirĕn tĕrĕ,
Pirĕn tűsĕmlĕ sămah
Hamărpa văl vitse kĕrĕ
Kommunizm taranah.
Chun şakna shanmi pulsan,
Manshăn shătăk ta an altăr.
Shanchăk sűnmĕ nihăşan:
Epir pulnă, pur, pulatpăr!
Şak kunchchen uprannă halăh
Măshkăllanmĕ payantan;
Hăjshĕn hăj – parne te palăk,
Purinpe te văl pĕr tan.
Pĕtĕm purnăş terchĕpe
Şĕr şyrtsa tupa tăvatpăr:
Shărăh, sivĕ e jĕpe –
Epir pulnă, pur, pulatpăr!
“Mĕn chăvash chĕlhi!” – iltetpĕr
Hăsh chuhne chăvashranah.
Jĕrĕnse păhsa iletpĕr
Un jyshshi kaşrashkana.
Kĕşşe pit văl, kĕlmĕş chun,
Kuşănah unran kulatpăr:
Űk te şurăl, hyp ta şun –
Epir pulnă, pur, pulatpăr!
Tĕrmere te, vărşăra ta –
Hut şine te chul şine
Şyrtăm, halĕ te şyratăp
Halăha ĕnennine.
Savnă halăh manpalan
Shuhăshlatăr ta kalatăr
Uşă, irĕk kămăltan:
Epir pulnă, pur, pulatpăr!
Хисеп те чыс сана, Ваçлей пичче! ][ Raissă Sarpi / Раиса Сарпи
Хисеп те чыс сана, Ваçлей пичче!
Пин юрруна хавхаланса юрлатпăр.
Кашни сăвву ас илтерет ĕнче,
Чун çекĕлне, шăрçаласа çакатпăр.
Хисеп те чыс сана, Ваçлей пичче!
Сан ятупа малашлăха утатпăр.
Асаплă та мухтавлă çĕр çинче
Сан ятупа çĕн урамсем уçатпăр.
Хисеп те чыс сана, Ваçлей пичче!
Тăпру çине чечек çыххи хуратпăр.
Сан умăнта пуçне таять тĕнче.
Иртнийĕ витĕр ырана куратпăр.
Хисеп те чыс сана, Ваçлей пичче!
Йывăр тăпру сан çăмăл, канлĕ пултăр.
Чăваш поэзийĕн çÿл тÿпинче
Сан хĕвелÿ ялан çутаттăр! култăр!
Хисеп те чыс сана, Ваçлей пичче!
Пин юрруна хавхаланса юрлатпăр.
Кашни сăвву ас илтерет ĕнче,
Чун çекĕлне, шăрçаласа çакатпăр.
Хисеп те чыс сана, Ваçлей пичче!
Сан ятупа малашлăха утатпăр.
Асаплă та мухтавлă çĕр çинче
Сан ятупа çĕн урамсем уçатпăр.
Хисеп те чыс сана, Ваçлей пичче!
Тăпру çине чечек çыххи хуратпăр.
Сан умăнта пуçне таять тĕнче.
Иртнийĕ витĕр ырана куратпăр.
Хисеп те чыс сана, Ваçлей пичче!
Йывăр тăпру сан çăмăл, канлĕ пултăр.
Чăваш поэзийĕн çÿл тÿпинче
Сан хĕвелÿ ялан çутаттăр! култăр!
Хисеп те чыс сана, Ваçлей пичче!
Çĕр-шывăм, çĕр-шывăм, мĕн кирлĕ сана?][ Mitta Vaşlejĕ
Çĕр-шывăм, çĕр-шывăм, мĕн кирлĕ сана?
Мĕскер эс ыйтатăн? Мĕскер ăмсанан?
Пуянлăх, хаваслăх е ĕмĕрлĕх ят
Е иксĕлми паттăр, асамлă хăват?...
Мĕскер эс ыйтатăн? Мĕскер ăмсанан?
Пуянлăх, хаваслăх е ĕмĕрлĕх ят
Е иксĕлми паттăр, асамлă хăват?...
1926
Mitta Vaşlejĕ ][ Митта Ваçлейĕ
(1908 -1957)
Mitta Vaşlejĕ (Митта Василий Егорович) Căvash Jenre Pysăk Arapuş (Patărjel rajonĕ) jalĕnce şuralsa usnĕ. Jalti shkula pĕterse Cĕmpĕrti shkula vĕrenme kĕnĕ, şavănta vĕrennĕ cuhne literaturăpa havhalannă.
Shupashkara kilse vĕrenteken, rajon haşăcĕn sekretarĕ pulsa ĕşlenĕ, Radiokomitetra, Kĕneke Izdatel’stvince văj hună. 1937 şulta ăna repressilenĕ, 1954 şulta irĕke kălarnă. 1955-1957 – Mitta litkonsul’tant, “Tăvan Atăl” al’manahăn javaplă sekretarĕ.
Avtor 1924 şultan picetlennĕ, Şeşpĕl Misshin căvash săvvi reformine malalla tăsnă. Hajlavĕsen tĕp temi — tăvan şer-shyv şĕnelni. 30-mĕsh şulsencen puşlasa hajlavĕsem publitsistika jenne turtănni, Majakovski vitĕmne kurni palărat’. 50-mĕsh şulsenci săvvisem filosofille.
A. Pushkin, M. Gorkij, S. Jesenin, L. Kassil’, N. Ostrovskij, A. Kunanbajev, M. Dzhalil ĕşĕsene căvashla kuşarat’.
Kĕnekisem: “Kămăl” (1932), “Takmaksem” (1934), “Kămăltan” (1956), “Dumy moi, stihi moi” (1976). Piccĕshĕ Petĕr Mitta – şyravşă, repressire vilet.
Mitta Vaşlejĕ pultarullă, ăsta săvăşă, săvvisem Căvash Literaturin - yltăn şüpşince.
Săvvisene VULA: http://vulachuvashla.blogspot.com/search/label/Mitta%20Vaşlejĕ
In English:
Vasley Mitta was born on the fifth of March in 1908. He was from the village of Bolshiye Arabosy, Chuvashia. When a child he was interested in Pushkin's poems, Gogol's stories and he came across with Chuvash poetry too. In 1924 He entered the Pedagogical College in Ulyanovsk. And since that time he had been published in Chuvash newspapers and magazines. At that time the main theme of his poems was a new image of his native land. Having graduated from the college in 1928 he began working at school.
He also was an excellent translator of famous Russian writers and poets. In 1937 he was repressed and was released in 1954. After three years he died.
Türkçe:
Mitta Vaşleyi bugünkü Çuvaşistan’daki Patiryel bölgesine bağlı Büyük Arapuş köyünde doğup büyümüştür.
Köydeki okulu bitirince, Çimpir'deki okula gidip girmiş, orada okurken edebiyata başlamıştır.
Şair daha sonra Şupaşkar'a gelir, gazetelerde, dergilerde ve radyoda çalışır.
Ruhban döneminde cezaya uğrar, zindana sürgüne gider.
Mitta Vaşleyi kabiliyetli şairdir, onun şiirleri Çuvaş edebiyatının altın hazinesine girer.
Anatri Jură ][ Mitta Vaşlejĕ
Man purlăhăm şuk, pin yltănăm şuk,
Numaj kirlĕ mar tăvan pĕrle cuh.
Numaj ta pĕtet, sahal ta şitet,
Tută purnăşa elle mĕn şitet?
Purri văl pĕrle, şukki – şurmalla.
Tata tăvansem, mĕnle pulmalla?
Şülten ĕrĕhhet sajra pereket,
Şapah iksĕlmest pĕrtte pereket.
Yrsenĕn yrsemĕ – uprav ta tirpej,
Esir pirĕn huntă, shancăk, telej.
Ăs patăr vatti, văj patăr jasshi.
Etem eteme an pul ytlasshi.
Tivlet te săvap, muhtav ta pehil
Sana, yr ĕşre hunan tasa kil!
Muhtav ta pehil ĕmĕr- ĕmĕrne
Tarpa tăvarlană yrash şăkărne!
Numaj kirlĕ mar tăvan pĕrle cuh.
Numaj ta pĕtet, sahal ta şitet,
Tută purnăşa elle mĕn şitet?
Purri văl pĕrle, şukki – şurmalla.
Tata tăvansem, mĕnle pulmalla?
Şülten ĕrĕhhet sajra pereket,
Şapah iksĕlmest pĕrtte pereket.
Yrsenĕn yrsemĕ – uprav ta tirpej,
Esir pirĕn huntă, shancăk, telej.
Ăs patăr vatti, văj patăr jasshi.
Etem eteme an pul ytlasshi.
Tivlet te săvap, muhtav ta pehil
Sana, yr ĕşre hunan tasa kil!
Muhtav ta pehil ĕmĕr- ĕmĕrne
Tarpa tăvarlană yrash şăkărne!
Чăвашлăх ][ Валери Туктар / Valeri Tuktar
Мĕн-ши вăл, туссем, чăвашлăх?
Тен, вăл тĕрĕллĕ кĕпе.
Тен, вăл кунĕлĕх, йăвашлăх,
Чăвашла сенкер тÿпе.
Тен, "Аки-сухи" юрри вăл,
Тен, "Уçланкăри палан".
Ăнланать таçти хĕр-ывăл
Ентеше унпа ялан.
Вăл та пулĕ, ку та пулĕ,
Тусăмсем, ман шутпалан,
Пирĕнпе чăвашлăх юлĕ
Чăвашла сăмахпалан.
Пин те пин сăмах чăвашăн,
Чăн чăвашлăх — çавăнта.
Каçăхса кайса калаçăн
Ентешпе Сахалинта.
Пекинра-и, Прагăра-и,
Берлинта е Лондонра —
Тĕп чĕлхемĕр вăй парайĕ
Чи йывăр, кичем кунра.
Çавăнпа атте-аннемĕр
Чĕлхинче курар малаш,
Пулăпăр вара, туссемĕр,
Ĕмĕр-ĕмĕр чăн чăваш!
Тен, вăл тĕрĕллĕ кĕпе.
Тен, вăл кунĕлĕх, йăвашлăх,
Чăвашла сенкер тÿпе.
Тен, "Аки-сухи" юрри вăл,
Тен, "Уçланкăри палан".
Ăнланать таçти хĕр-ывăл
Ентеше унпа ялан.
Вăл та пулĕ, ку та пулĕ,
Тусăмсем, ман шутпалан,
Пирĕнпе чăвашлăх юлĕ
Чăвашла сăмахпалан.
Пин те пин сăмах чăвашăн,
Чăн чăвашлăх — çавăнта.
Каçăхса кайса калаçăн
Ентешпе Сахалинта.
Пекинра-и, Прагăра-и,
Берлинта е Лондонра —
Тĕп чĕлхемĕр вăй парайĕ
Чи йывăр, кичем кунра.
Çавăнпа атте-аннемĕр
Чĕлхинче курар малаш,
Пулăпăр вара, туссемĕр,
Ĕмĕр-ĕмĕр чăн чăваш!
Чăваш ташши, юрри - кĕтрет ][ Светлана Асамат / Svetlană Asamat
Чăваш ташши, юрри - кĕтрет.
«Линка-линка» янăрасан
Чупса тухса ташлас килет.
Алран кайми юрă юхсан
Мăнаçланса юрлас килет
Чăваш çĕвви-тĕрри - кĕтрет.
Шурă пиртен, аркăласа
Капăр кĕпе тăхăнас килет,
Тĕрлĕ тĕспе сĕвемлесе
Тĕрĕлесе тăхнас килет.
Енчĕк, масмак, сурпан çыхса
Ама, тевет, алка çакса
Чиперрĕн курăнас килет.
Чăваш кил-çурчĕ те кĕтрет.
Кăкшăм, çурхат çÿпçе, чÿлмек,
Пештĕр арча, чăм илĕртет.
Сăра тултарнă алтăрпа
Чăваш хăна кĕтсе илет,
Эрешлĕ тĕпеле лартса
Апачĕ-çимĕçне сĕнет.
Тĕлĕнтерет кун-çул утти,
Ăсталăхпа илем çути.
«Линка-линка» янăрасан
Чупса тухса ташлас килет.
Алран кайми юрă юхсан
Мăнаçланса юрлас килет
Чăваш çĕвви-тĕрри - кĕтрет.
Шурă пиртен, аркăласа
Капăр кĕпе тăхăнас килет,
Тĕрлĕ тĕспе сĕвемлесе
Тĕрĕлесе тăхнас килет.
Енчĕк, масмак, сурпан çыхса
Ама, тевет, алка çакса
Чиперрĕн курăнас килет.
Чăваш кил-çурчĕ те кĕтрет.
Кăкшăм, çурхат çÿпçе, чÿлмек,
Пештĕр арча, чăм илĕртет.
Сăра тултарнă алтăрпа
Чăваш хăна кĕтсе илет,
Эрешлĕ тĕпеле лартса
Апачĕ-çимĕçне сĕнет.
Тĕлĕнтерет кун-çул утти,
Ăсталăхпа илем çути.
Чăваш Республикин гражданĕсене чĕнсе калани
«Чăваш Республикин патшалăх суверенитечĕ çинчен» калакан декларацине йышăннăранпа вун пилĕк çул ытла иртсе кайрĕ ĕнтĕ. Çак событи чăваш халăхĕшĕн тата Республика гражданĕсемшĕн ирĕклĕх еннеле туртăнассин, хăйĕн шăпине хăйех татса парассин тата этем правине хисеплекен те х.тĕлекен суверенлă демократилле патшалăх йĕркелесе ярассин апофеозĕ пулса тăчĕ. Хăйĕн асаплă историйĕ вĕрентнипе тăна кĕрсе Раççей тоталитаризмпа импери идеологине пăрахăçлать, цивилизацилле халăхсем тахçанах таптаса такăрлатнă çулпах утма тытăнать пулĕ тесе шанса эпир чăваш нацийĕн те хăйĕн ирĕклĕ те ешерсе тăракан патшалăхĕнче пурăнма вăхăт çитрех пулĕ тесе шутланăччĕ. Мĕншĕн тесен çак çул вăл этем, унăн ирĕклĕхĕпе прависем тата халăхсен прависемпе ирĕклĕхĕсем этемлĕхĕн чи тĕп хаклăлăхсенчен пĕрисем пулнине шута илсе, тăнăçлă пурнăç патнелле ертсе каякан чи тĕрĕс те аслă çул пулса тăрать.
Анчах та ун хыççăн пулса пыракан событисем Раççее хăйĕн тахçанах иртсе каймалла пек туйăнакан химерисенчен хăвăртах уйрăлма йывăр иккенне палăртрĕç. Кавказ тăрăхĕнче пулса иртекен япаласем Раççее ертсе пыракансем нацисен хутшăнăвĕнчи кăткăс ыйтусене калаçса татăлса килĕшсе мар, вĕсене вăйпа, çын пурнăçне ним шеллемесĕр, татса парасшăн иккенне яр уççăн кăтартса пачĕç. Раççейĕн политика ертÿçисем нацисен самоопределени правине хисеплеменни, цивилизацилле обществосем пурте тахçанах йышăннă тĕнче правин нормисене, Раççей Федераципе Чăваш Республикин Конституцийĕсене, Федеративлă Договорăн принципĕсене ним вырăнне хуманни палăрчĕ.
Пĕр уйрăм çын анчах, вăл никампа та калаçса татăлса килĕшмесĕрех йышăннине пула, Республика хăйĕн Президентне мĕн пур пек халăхпа суйлас Конституциллĕ прависĕр тăрса юлчĕ. Пирĕн Республикăна обществон политикă системин пĕр тĕп никĕсĕ пулса тăракан, Чăвашра Раççейĕн витĕмлĕ структурисене пăхăнман, хăйĕн политика партийĕсемсĕр тăратса хăварчĕç.
Халăх шучĕ чакнăçем чакса пырать, империпе совет саманисен вăхăчĕсенченех тăсăлакан чăваш халăхне хăйĕн тăван патшалăхĕнче, хăйĕн тăван çĕрĕ çинчех чăвашмарлантарссин мăшкăлла процессĕ малаллах тăсăлать, пĕр халăха анчах мухтаса ăна ыттисенчен маларах хурас, пĕр халăх чĕлхине анчах аталантарса ытти халăхсен чĕлхисене хуплас та тĕплес политика вăй илнĕçем илсе пырать.
Пирĕн тăван Республикăра паян Раççейри политика партийĕсемпе ытти витĕмлĕ обществолла юхăмсен регионти уйрăмĕсем хуçаланаççĕ. Пуяннисем пуйнăçем пуйса, чухăннисем чухăнланнăçем чухăнланса пыраççĕ. Чи тулликапиталлă тата рентабеллă производствăсем йÿнĕ хакпах хамăр Республикăра пурăнман, унăн интересĕсемшĕн тăрăшманнисен аллисене лекет. Ял хуçалăхĕ çав тери юхăнса кайрĕ. Раççейри ытти регионсемпе танлаштарсан Республикăра тÿлекен ĕç укçи чи сахаллисенчен пĕри. Ĕçсĕр тăрса юлнисем питех те нумайланчĕç. Çавсене пула вара чи ĕçченнисемпе те маттуртараххисене Республика тулашне ĕç шырама тухса кайма лекрĕ. Çак тÿнтерле пулăмсем вĕсем пирĕн Республикăн влаç полномочийĕ сахаллине пула, вĕсене хăйĕн витĕмĕпе йĕкелеймесе çитерейменнинчен те килеççĕ. Çакăн пекки вăл Республикăри обществолла – политикăлла лару – тăрăва дестабилизацилесе яма пултарать.
Анчах та паянхи кун Республикăра чăваш наципе обществине консолидацилес вăй курăнсах та каймасть. Хамăр Республикăшăн, нацишĕн, патшалăхăмăршăн, вĕсен малашлăхĕшĕн, хамăрăн ачасемпе ачасен ачисемшĕн, вĕсен пуласлăхĕшĕн шутлани, .лĕмрен те килĕштерсе шăкăл – шăкăл пĕрле пурăнас тени пире пĕрлешме, хамăр вăя пуçтарма хистет.
Эпир Республикăри халăха класс, наци, парти, тĕн е урăхла паллăсемпе уйăрассине хирĕç тăратпăр. Эпир пирĕн халăх хăйĕн çĕрĕ çинче килĕш.ллĕ те лайăх пурăнтăр, унăн хăйĕн патшалăхĕ пултăр, вăл хăйне хăй хăйĕн çĕршывĕнче ирĕклĕ те маттур туйтăр, унăн хăйĕн чĕлхи, культури тĕнчери ытти аталаннă халăхсеннинчен кая мар аталанса пытăр, халăхăн ман ыранхи куна мĕнле пурăнса ирттерем - ха тесе хуйхăрмалла ан пултăр тесе çине тăрса тăрăшасшăн.
Çак çырупа эпир сире пурне те асăннă япаласем пирки хăвăр сăмаххăра калаттарса пирĕнпе пĕрле çак пархатарлă ĕçе хутшăнтарасшăн. Эпир пĕрле пулнинче вăл пирĕн вăй. Хамăрăн ачасен ирĕклĕ те тулăх пурнăçпа пурăнмалла пултăр тесен хамăрăн тăван çĕршывăмшăн пĕрле тăрăшар.
Асăннă тĕллевсене пурнăçа кĕртессишĕн тăрăшакан организаци туса хурассипе çыхăннă ĕçсене тытса пыма йĕркелÿ комитечĕ суйланă. Унта хăвăрăн сĕнĕвĕрсене çак адрессемпе пĕлтерме пултаратăр:
Шупашкар хули
Телефонсем: 663638, 622897
E-mail: InterHybar@mail.ru
Анчах та ун хыççăн пулса пыракан событисем Раççее хăйĕн тахçанах иртсе каймалла пек туйăнакан химерисенчен хăвăртах уйрăлма йывăр иккенне палăртрĕç. Кавказ тăрăхĕнче пулса иртекен япаласем Раççее ертсе пыракансем нацисен хутшăнăвĕнчи кăткăс ыйтусене калаçса татăлса килĕшсе мар, вĕсене вăйпа, çын пурнăçне ним шеллемесĕр, татса парасшăн иккенне яр уççăн кăтартса пачĕç. Раççейĕн политика ертÿçисем нацисен самоопределени правине хисеплеменни, цивилизацилле обществосем пурте тахçанах йышăннă тĕнче правин нормисене, Раççей Федераципе Чăваш Республикин Конституцийĕсене, Федеративлă Договорăн принципĕсене ним вырăнне хуманни палăрчĕ.
Пĕр уйрăм çын анчах, вăл никампа та калаçса татăлса килĕшмесĕрех йышăннине пула, Республика хăйĕн Президентне мĕн пур пек халăхпа суйлас Конституциллĕ прависĕр тăрса юлчĕ. Пирĕн Республикăна обществон политикă системин пĕр тĕп никĕсĕ пулса тăракан, Чăвашра Раççейĕн витĕмлĕ структурисене пăхăнман, хăйĕн политика партийĕсемсĕр тăратса хăварчĕç.
Халăх шучĕ чакнăçем чакса пырать, империпе совет саманисен вăхăчĕсенченех тăсăлакан чăваш халăхне хăйĕн тăван патшалăхĕнче, хăйĕн тăван çĕрĕ çинчех чăвашмарлантарссин мăшкăлла процессĕ малаллах тăсăлать, пĕр халăха анчах мухтаса ăна ыттисенчен маларах хурас, пĕр халăх чĕлхине анчах аталантарса ытти халăхсен чĕлхисене хуплас та тĕплес политика вăй илнĕçем илсе пырать.
Пирĕн тăван Республикăра паян Раççейри политика партийĕсемпе ытти витĕмлĕ обществолла юхăмсен регионти уйрăмĕсем хуçаланаççĕ. Пуяннисем пуйнăçем пуйса, чухăннисем чухăнланнăçем чухăнланса пыраççĕ. Чи тулликапиталлă тата рентабеллă производствăсем йÿнĕ хакпах хамăр Республикăра пурăнман, унăн интересĕсемшĕн тăрăшманнисен аллисене лекет. Ял хуçалăхĕ çав тери юхăнса кайрĕ. Раççейри ытти регионсемпе танлаштарсан Республикăра тÿлекен ĕç укçи чи сахаллисенчен пĕри. Ĕçсĕр тăрса юлнисем питех те нумайланчĕç. Çавсене пула вара чи ĕçченнисемпе те маттуртараххисене Республика тулашне ĕç шырама тухса кайма лекрĕ. Çак тÿнтерле пулăмсем вĕсем пирĕн Республикăн влаç полномочийĕ сахаллине пула, вĕсене хăйĕн витĕмĕпе йĕкелеймесе çитерейменнинчен те килеççĕ. Çакăн пекки вăл Республикăри обществолла – политикăлла лару – тăрăва дестабилизацилесе яма пултарать.
Анчах та паянхи кун Республикăра чăваш наципе обществине консолидацилес вăй курăнсах та каймасть. Хамăр Республикăшăн, нацишĕн, патшалăхăмăршăн, вĕсен малашлăхĕшĕн, хамăрăн ачасемпе ачасен ачисемшĕн, вĕсен пуласлăхĕшĕн шутлани, .лĕмрен те килĕштерсе шăкăл – шăкăл пĕрле пурăнас тени пире пĕрлешме, хамăр вăя пуçтарма хистет.
Эпир Республикăри халăха класс, наци, парти, тĕн е урăхла паллăсемпе уйăрассине хирĕç тăратпăр. Эпир пирĕн халăх хăйĕн çĕрĕ çинче килĕш.ллĕ те лайăх пурăнтăр, унăн хăйĕн патшалăхĕ пултăр, вăл хăйне хăй хăйĕн çĕршывĕнче ирĕклĕ те маттур туйтăр, унăн хăйĕн чĕлхи, культури тĕнчери ытти аталаннă халăхсеннинчен кая мар аталанса пытăр, халăхăн ман ыранхи куна мĕнле пурăнса ирттерем - ха тесе хуйхăрмалла ан пултăр тесе çине тăрса тăрăшасшăн.
Çак çырупа эпир сире пурне те асăннă япаласем пирки хăвăр сăмаххăра калаттарса пирĕнпе пĕрле çак пархатарлă ĕçе хутшăнтарасшăн. Эпир пĕрле пулнинче вăл пирĕн вăй. Хамăрăн ачасен ирĕклĕ те тулăх пурнăçпа пурăнмалла пултăр тесен хамăрăн тăван çĕршывăмшăн пĕрле тăрăшар.
Асăннă тĕллевсене пурнăçа кĕртессишĕн тăрăшакан организаци туса хурассипе çыхăннă ĕçсене тытса пыма йĕркелÿ комитечĕ суйланă. Унта хăвăрăн сĕнĕвĕрсене çак адрессемпе пĕлтерме пултаратăр:
Шупашкар хули
Телефонсем: 663638, 622897
E-mail: InterHybar@mail.ru
Подписаться на:
Сообщения (Atom)