Кĕтетĕп çăлăнăç ][ Iossĕf Trer / Иосиф Трер

Кĕтетĕп çăлăнăç ултавпа тулнă хутлăхра.
Кĕтетĕп çăлăнăç
Вилĕмпе мăшкăл пуçпулса тăнă тăрăхра.
Чан сассипе килнĕ Вилĕм
Чан çапакан мăйне пăяв яврĕ.
Чан сăмахĕпе килнĕ Мăшкăл
Икçĕр çултан каçхи пăшал сассипе
Янăрарĕ.
Каçхи пăшал сассипе Хĕвел суккăрланчĕ.
Суккăр Хĕвел айĕнче,
Вилĕмпе Мăшкăл хушшинче,
Курăкран, йывăçран вăтанса,
Асатте-асаннене манса,
Хамăртан хамăр намăсланса,
Хамăра хамăр хур туса,
Сутса,
Çунса кайнă ĕмĕрсен ятне-шывне,
Çунса кайнă пурăнăç ĕмĕлкине
Тĕлĕкре те пулин асилме хăраса
Çÿретпĕр.
Шăл çыртса çапăçнă, чан сассине хирĕç тăнă
Асаттесем асран тухнă.
Чан сасси хупланă Хĕвел айĕнче,
Çылăхпа тулнă хутлăх лаппинче
Çылăх каçарттаракан Эсрелпе вылять.

Чăвашъен ][ Иосиф Трер / Iossĕf Trer

I

Çухалчĕ уйăх, пĕлĕт хăлаçланчĕ,
Умри йăмралăх
Чулланса шăпланчĕ.

II

Тинĕсри хумсем-ши çырмисем?
Макăран чулсем-ши йăмрисем?

Хумĕсем хускалмаççĕ.
Чулĕсем сас памаççĕ.
Çырмари çăлĕсен
Куçĕсем пăрланаççĕ.

III

Ĕмĕрĕмĕр каçпа кун хушшинче:
Тĕлленнисем кун çутинче ирлеççĕ.
Пурăннисем каç хуринче çĕтеççĕ.

IV

Тараççĕ пахчаран саркайăксем,
Кунта ним ĕç те çук пулас вĕсен.
Каяççĕ харама ыр ĕмĕтсем,
Хăватсăр пулчĕç-тăр яш ĕмĕр аллисем.

V

Нимрен те ан хăра,
Çутă шыранă чух эпĕ санпа.
Ишĕлнĕ шанчăк куписене сире-сире
Шупашкарсем те çĕрпÿсем ĕçленĕ чух
Эп вĕсемпе.
Шыра. Çутă шыракан тупать.
Ишĕлчĕк айĕнчен тухнисем
Хĕвеле пÿрнепе тĕллемеççĕ.

VI

Суккăрланса юлсан,
Хĕрĕх Чалăш Хĕрлĕ Ту çути юлĕ.
Чĕлхесĕре тухсан,
Хĕрĕх Чалăш Хĕрлĕ Ту ахлатăвĕнче сассăм пулĕ.
Пурнăçăма туртса илсен,
Хĕрĕх Чалăш Хĕрлĕ Ту манăн юпа пулĕ.
Асапăма йăтĕ.

VII

Тунсăх - ман пурлăхăм,
Савнăç - сайра килекен сар хăна.
Эпир çеç пĕр вĕçсĕр пĕрле, Хĕрлĕ Тăвăм,
Ĕмĕр чĕрĕ юлмалăх ыратăвăм.
Эс сас пани - чĕре уçланкинчи
Чи тарăн йĕр, чи çÿллĕ йывăç,
Чи йÿçĕ çимĕç.
Эпир тÿснĕ те чăтнă,
Тÿсмелли-чăтмалли тата пулĕ.
Пирĕн иртнĕ хура кунсене
Кайăксем тинĕсе кайса пăрахаççĕ,
"Мăйĕ çинçе хĕлĕх пек..."
Вĕсем çĕклейменни пуçăм çине ÿкет.
Юлашки кун çути йăлтлатса сÿниччен
Эпĕ пулăп санпа, Хĕрлĕ Тăвăм.

VIII

Пур пирĕн халăхра аваллăх тымарри,
Тен, çавăнпа юнра малашлăхсен юрри?
Пур пирĕн чĕрере сипленейми суран,
Тен, çавăнпа тĕнче кĕрлет ăшра ялан?
Аттесĕр юлнисем пур пирĕн ăрура,
Тен, çавăнпа вĕсем паян та хуралта?

IХ

Эй, ыр ял-йыш та хула-йыш!
Ыр тăвансем те тусăмсем!
Сире юрас тесе, сăмахăм варрине
Суя варса, Сире хур тумăп.

Х

Несĕлсен хĕрлĕ юнлăхĕ,
нĕрлĕ тунсăхĕ,
савнăçĕ
Вĕрилетĕр ăса та,
чуна та
юна.
Çичĕ ĕмĕр çич мăшкăлĕ,
тутăх сăнчăрĕ,
кăшăлĕ
Чăнкăртаттăр манра та, санра та
ванса.

Сас кăлартăр чăвашлăхăн
чăтнă чăнлăхĕ,
çынлăхĕ -
Вăл çĕр çийĕн çĕкленнĕ
тĕнче çÿппи мар!

Тĕвĕлентĕр пуласлăхăн
ирĕк чĕрлĕхĕ,
пурлăхĕ -
Çын ачи çын таптанă
çул çинчи
тусан мар!

Çĕр-шывăм, çĕр-шывăм, мĕн кирлĕ сана?][ Mitta Vaşlejĕ

Çĕр-шывăм, çĕр-шывăм, мĕн кирлĕ сана?
Мĕскер эс ыйтатăн? Мĕскер ăмсанан?
Пуянлăх, хаваслăх е ĕмĕрлĕх ят
Е иксĕлми паттăр, асамлă хăват?...

1926

Митта Ваçлейĕн пурнăçĕпе пултарулăхĕн паллăрах тапхăрĕсем ][ Mitta Vaşlejĕn purnăşĕpe pultarulăhĕn pallărah taphărĕsem

 1908 ç., пуш уйăхĕн 5-мĕшĕ Чăваш Республикин Патăрьел районĕн Аслă Арапуç (Первомайски) ялĕнче чухăн хресчен кил-йышĕнче çуралнă.
1924-1928 çç. Ульяновскри педагогика техникумĕнче вĕренет.
1924ç. “Сунтал” журналта “Çуралнă çĕр-шыв” ятлă сăвви пичетленсе тухать.
1927 ç. “Сĕрĕмре” ятлă хайлав пичетленет.
1930 ç. Чăваш Республикин Патăрьел районĕн “Паянхи сас” (халь “Авангард”) хаçата пуçарса янă çĕрте вăй хурать.
1930 ç. Колхозсем тунă тапхăра сăнласа паракан “Хулăн сас” (“Çĕр чĕлхи”) поэма çырать.
1930-1932 çç. Вăрнар районĕн Хутар шкулĕнче учительте ĕçлет.
1932 ç. Шупашкара пурăнма куçать.
1932 ç. Пĕрремĕш кĕнеки “Кăмăл” ятпа пичетленсе тухать.
1937 ç., ака Писательсен пухăвĕнче уççăн тухса калаçать. “Националист” ята илтет.
1937 ç., раштав Тытса тĕрмене хупаççĕ. “Халăх тăшманĕ” тесе айăплаççĕ.
1947 ç., раштав Ирĕке тухать, Патăрьел районĕн Аслă Арапуç ялĕнче пурăнать.
1949 ç., ака Шупашкара çемйине курма килсен тепĕр хут тĕрмене хупаççĕ, Красноярск крайне ссылкăна яраççĕ.
1954 ç., юпа Ссылкăран Шупашкара таврăнать.
1956 ç. Иккĕмĕш кĕнеки “Кăмăлтан” ятпа пичетленет.
1956 ç. Очерксен ярăмне çырма хатĕрленет. Йĕпреç, Патăрьел, Елчĕк районĕсенчи ялсене çитсе курать.
1957 ç., çĕртме Патăрьел районĕн ака туйне уявланă çĕре хутшăнать.
1957 ç., çĕртме уйăхĕн 10-мĕшĕ Вăхăтсăр вилсе каять.

Чăваш Республикин гражданĕсене чĕнсе калани

«Чăваш Республикин патшалăх суверенитечĕ çинчен» калакан декларацине йышăннăранпа вун пилĕк çул ытла иртсе кайрĕ ĕнтĕ. Çак событи чăваш халăхĕшĕн тата Республика гражданĕсемшĕн ирĕклĕх еннеле туртăнассин, хăйĕн шăпине хăйех татса парассин тата этем правине хисеплекен те х.тĕлекен суверенлă демократилле патшалăх йĕркелесе ярассин апофеозĕ пулса тăчĕ. Хăйĕн асаплă историйĕ вĕрентнипе тăна кĕрсе Раççей тоталитаризмпа импери идеологине пăрахăçлать, цивилизацилле халăхсем тахçанах таптаса такăрлатнă çулпах утма тытăнать пулĕ тесе шанса эпир чăваш нацийĕн те хăйĕн ирĕклĕ те ешерсе тăракан патшалăхĕнче пурăнма вăхăт çитрех пулĕ тесе шутланăччĕ. Мĕншĕн тесен çак çул вăл этем, унăн ирĕклĕхĕпе прависем тата халăхсен прависемпе ирĕклĕхĕсем этемлĕхĕн чи тĕп хаклăлăхсенчен пĕрисем пулнине шута илсе, тăнăçлă пурнăç патнелле ертсе каякан чи тĕрĕс те аслă çул пулса тăрать.
Анчах та ун хыççăн пулса пыракан событисем Раççее хăйĕн тахçанах иртсе каймалла пек туйăнакан химерисенчен хăвăртах уйрăлма йывăр иккенне палăртрĕç. Кавказ тăрăхĕнче пулса иртекен япаласем Раççее ертсе пыракансем нацисен хутшăнăвĕнчи кăткăс ыйтусене калаçса татăлса килĕшсе мар, вĕсене вăйпа, çын пурнăçне ним шеллемесĕр, татса парасшăн иккенне яр уççăн кăтартса пачĕç. Раççейĕн политика ертÿçисем нацисен самоопределени правине хисеплеменни, цивилизацилле обществосем пурте тахçанах йышăннă тĕнче правин нормисене, Раççей Федераципе Чăваш Республикин Конституцийĕсене, Федеративлă Договорăн принципĕсене ним вырăнне хуманни палăрчĕ.
Пĕр уйрăм çын анчах, вăл никампа та калаçса татăлса килĕшмесĕрех йышăннине пула, Республика хăйĕн Президентне мĕн пур пек халăхпа суйлас Конституциллĕ прависĕр тăрса юлчĕ. Пирĕн Республикăна обществон политикă системин пĕр тĕп никĕсĕ пулса тăракан, Чăвашра Раççейĕн витĕмлĕ структурисене пăхăнман, хăйĕн политика партийĕсемсĕр тăратса хăварчĕç.
Халăх шучĕ чакнăçем чакса пырать, империпе совет саманисен вăхăчĕсенченех тăсăлакан чăваш халăхне хăйĕн тăван патшалăхĕнче, хăйĕн тăван çĕрĕ çинчех чăвашмарлантарссин мăшкăлла процессĕ малаллах тăсăлать, пĕр халăха анчах мухтаса ăна ыттисенчен маларах хурас, пĕр халăх чĕлхине анчах аталантарса ытти халăхсен чĕлхисене хуплас та тĕплес политика вăй илнĕçем илсе пырать.
Пирĕн тăван Республикăра паян Раççейри политика партийĕсемпе ытти витĕмлĕ обществолла юхăмсен регионти уйрăмĕсем хуçаланаççĕ. Пуяннисем пуйнăçем пуйса, чухăннисем чухăнланнăçем чухăнланса пыраççĕ. Чи тулликапиталлă тата рентабеллă производствăсем йÿнĕ хакпах хамăр Республикăра пурăнман, унăн интересĕсемшĕн тăрăшманнисен аллисене лекет. Ял хуçалăхĕ çав тери юхăнса кайрĕ. Раççейри ытти регионсемпе танлаштарсан Республикăра тÿлекен ĕç укçи чи сахаллисенчен пĕри. Ĕçсĕр тăрса юлнисем питех те нумайланчĕç. Çавсене пула вара чи ĕçченнисемпе те маттуртараххисене Республика тулашне ĕç шырама тухса кайма лекрĕ. Çак тÿнтерле пулăмсем вĕсем пирĕн Республикăн влаç полномочийĕ сахаллине пула, вĕсене хăйĕн витĕмĕпе йĕкелеймесе çитерейменнинчен те килеççĕ. Çакăн пекки вăл Республикăри обществолла – политикăлла лару – тăрăва дестабилизацилесе яма пултарать.
Анчах та паянхи кун Республикăра чăваш наципе обществине консолидацилес вăй курăнсах та каймасть. Хамăр Республикăшăн, нацишĕн, патшалăхăмăршăн, вĕсен малашлăхĕшĕн, хамăрăн ачасемпе ачасен ачисемшĕн, вĕсен пуласлăхĕшĕн шутлани, .лĕмрен те килĕштерсе шăкăл – шăкăл пĕрле пурăнас тени пире пĕрлешме, хамăр вăя пуçтарма хистет.
Эпир Республикăри халăха класс, наци, парти, тĕн е урăхла паллăсемпе уйăрассине хирĕç тăратпăр. Эпир пирĕн халăх хăйĕн çĕрĕ çинче килĕш.ллĕ те лайăх пурăнтăр, унăн хăйĕн патшалăхĕ пултăр, вăл хăйне хăй хăйĕн çĕршывĕнче ирĕклĕ те маттур туйтăр, унăн хăйĕн чĕлхи, культури тĕнчери ытти аталаннă халăхсеннинчен кая мар аталанса пытăр, халăхăн ман ыранхи куна мĕнле пурăнса ирттерем - ха тесе хуйхăрмалла ан пултăр тесе çине тăрса тăрăшасшăн.
Çак çырупа эпир сире пурне те асăннă япаласем пирки хăвăр сăмаххăра калаттарса пирĕнпе пĕрле çак пархатарлă ĕçе хутшăнтарасшăн. Эпир пĕрле пулнинче вăл пирĕн вăй. Хамăрăн ачасен ирĕклĕ те тулăх пурнăçпа пурăнмалла пултăр тесен хамăрăн тăван çĕршывăмшăн пĕрле тăрăшар.
Асăннă тĕллевсене пурнăçа кĕртессишĕн тăрăшакан организаци туса хурассипе çыхăннă ĕçсене тытса пыма йĕркелÿ комитечĕ суйланă. Унта хăвăрăн сĕнĕвĕрсене çак адрессемпе пĕлтерме пултаратăр:
Шупашкар хули
Телефонсем: 663638, 622897
E-mail: InterHybar@mail.ru