Юлашкинчен калани (Василий Волгин çинчен) ][ Al’părt Kanash / Альберт Канаш

1953 çулхи çуркунне.
— Кĕрĕр, кĕрĕр! — тенĕ хыççăн чаршав уçăлчĕ те, ман пÿлĕме пĕр çамрăк çын кĕрсе тăчĕ. Кĕлетки çÿллĕ, çирĕп, пăхсан-салтак ятне кĕнĕ каччă темелле. Сăн-сăпатран пит чипер çын.
— Волгин чăрмантарас тет-ха сире, — хаюсăртарах тăсрĕ вăл аллине.
«Василий Волгин çакă иккен», шухăшларăм вара ăшăмра. Волгин сăввисене эпĕ районти «Хĕрлĕ Октябрь» хаçатра тăтăшах вуласа тăраттăм, хушăран «Ялав» журналта та кураттăм; «Шурă хурăн», «Çĕршыв чечекленет» ятлă сăввисене эпĕ темиçе хут та вуласа тухнăччĕ. Çавсене 15 çулхи шкул ачи çырать тесе шухăшламан та эпĕ ун чухне. Анчах вĕсене шăпах вăл çырнине пĕлсен, калама çук савăнтăм. Эпĕ, тăван литературăпа тăван сăмахшăн чĕререн çунаканскер, çав сăвăсен авторĕпе хăçан курнăçас та епле паллашас тесе ĕмĕтленеттĕм, хам пата кĕрсе тухаймăн-ши, тесе йыхрав ямашкăн именсе тăраттăм. Çапах та вăл хăй вĕренекен вăтам шкулта литература кружокне ертсе пынине пĕлсен, çав кружок алăпа çырнă журнал та кăларса тăнине пĕлсен — чăтаймарăм: «Сирĕн журналăра курас килет, пĕр-пĕр чух вăхăт çитерсе, хам пата керсе тухаймăр-ши?» тесе, пĕчĕк çыру çырса ятăм. Акă халь шăпах вăл килсе кĕчĕ... Çапла паллашрăм эпĕ Василий Волгинпа.
Мĕн чухлĕ калаçрăмăр-ши, мĕн çинчен кăна сăмах хускатмарăмăр-ши çав кунхине, пĕтĕмпе халь астуса та илес çук, сăмахăн вĕçĕ-хĕрри те тупăнмарĕ. Çавăнтан вара эпир унпа çывăх юлташсем пулса тăнăччĕ, пирĕн хушăра чăн-чăн туслăх пуçланса кайнăччĕ. Анчах хаяр вилĕм çак юрлама çуралнă çамрăкăн куçĕсене вăхăтсăр хуптарчĕ, вунçиччĕри Василий Волгин пайтах вăхăт йывăр чирпе асапланнă хыççăн çĕре кĕчĕ...

Волгинăн кĕске те пултаруллă пурнăçĕ çинчен шухăшланă чух мана кирек хăçан та Хусанкай Петĕрĕн çак сăмахĕсем аса килеççĕ:

«Çăлтăрсем — шултрисем, вĕттисем пĕр канашлăн
Ялкăшаççĕ уяр тÿпере...
Пĕлĕте яр çурса, метеор пĕр самантшăн
Хыпăнать те — сÿнет ĕмĕре.
Çăлтăрсем çуталаççĕ çаплах килĕшÿллĕн,
Анчах лешĕ — мĕн ĕмĕр тăршши
Курнă çын асĕнчен çухалмасть вара ÿлĕм...»

Шăпах çавнашкал «курнă çын асĕнчен çухалми» метеор евĕр тăрса юлчĕ маншăн Василий Волгин. Унăн çиçсе тăракан ăс-хакăлĕ, маттур пултарулăхĕ, ывăнма пĕлми ĕçченлĕхĕ кашни çамрăкшăн тĕслĕх пулса тăмалла пек туйăнать мана.

* * *

Василий Волгин 1937 çулхи мартăн 24-мĕшĕнче Шупашкарта В. И. Андреев журналист çемйинче çуралнă. Ашшĕ Йĕпреç районне ĕçлеме куçса кайсан, Ваççан ача чухнехи кунĕсем çав районти Хурамал ялĕнче иртет, шкула та çав ялтах çÿреме тытăнать. Вăйă-кулăра хаваслă та çивĕчскере, юлташĕсем пит юратаççĕ, вĕсемпе пĕрле вăл тăрăшса вĕренет, кĕçĕн классенчех хăйен ăсталăхне кăтартать.
1945 çулхине Андреевсем Йĕпреçе пурăнма куçаççĕ. Пĕчĕк Ваççа Йĕпреçри вăтам шкулта вĕренме тытăнать. Çак çулсенчех вăл сăвăсем çырас йĕркесене те ăнланакан пулать.
Парттă хушшине ларма пуçланă малтанхи çулсенчех ача хăйен вĕрентекенĕсене чунтан хисеплеме пĕлни, хăйне йĕркеллĕ тытма тăрăшни, мĕн вĕреннине çийĕнчех ăнланса илме пултарни курăнать. Çак пархатарлă енсене вăл çулсерен те кунсерен çирĕплетсе, ÿстерсе, тарăнлатса пырать, ăста вĕренсе лайăх çын пуласси уншăн кулленхи ĕмĕт те таса тивĕç пулса тăрать.
Вунă çула çитсен, Ваççа пионера кĕрет. Пионер мĕнле ача пулмаллине лайăх чухлать вăл, вĕренессе те, унчченхи пекех ăста вĕренет, ăна ăста вĕреннĕшĕн Шупашкара пионерсен слĕтне яраççĕ. «Тата лайăхрах вĕренес, ÿссен, Тăван çĕршывшăн усăллă çын пулас», тет вăл хăйĕн çав кунсенче çырнă дневникĕнче. Пионерсен организацийĕнче ĕçлени ăна шухăш-кăмалне аталантарма пулăшать, вăл пĕрлехи ĕçе хăнăхать, хăй тытнă ырă ĕмĕт тупсăмне çитме вĕренет, Тăван çĕршыва, Коммунистсен партине чунтан юратса хисеплеме хăнăхать. Çав вăхăтсенче çырнă сăввисенчен пĕринче, Павлик Морозовпа Саша Чекалина аса илнĕ май, акă мĕнле çырать Василий Волгин:
Эпир вĕсен ятне манмастпăр,
Тивлетлĕ халăх ĕçĕнче
Çăнĕсене умра тытатпăр,
Ĕçĕ вĕсен — чĕресенче.
Поэзи В. Волгина мĕн ачаран илĕртет. Халăх юррисене, ял çамрăкĕсем урамра савă каланине вăл çыра-çыра илет, вĕсене пăхмасăр вĕренет. Çав хушăрах тата чăваш литературине те хĕрсе вĕренме тытăнать: Иванов, Çеçпĕл, Ивник сăввисене пăхмасăр калама вĕренет, Пушкин, Лермонтов, Некрасов саввисене кун сиктермесĕр, пĕтĕм кăмăлтан çĕкленсе вулать.
Поэзипе пĕтĕм чун-чĕререн, тулли камăлтан интересленнĕ пулсан та, вăл шкулта лайăх вĕренессине те асра тытать. Пур дисцнплинăпа та ăста вĕренет вăл — литературăпа, биологипе, физикăпа, историпе, математикăпа, — вăл хăй класĕнче пуринчен малта пырать.
1950 çулта Волгин хăйĕн ашшĕ-амăшĕпе Октябрьски района куçать. Октябрьски вăтам шкулĕнче вĕреннĕ чух вăл уйрăммăнах литературăпа интересленет. Тăван поэзи, проза, критика, публицистика, юрă кĕвĕлесси чăваш халăхĕн историйĕпе культури ăна пур енчен те интереслентерет. Çак çулсенче вăл темĕн чухлĕ кĕнекесемпе хаçат-журналсем вулать.
1951 çулхи кĕркунне ун асĕнче ннхçан манăçми нахăт пулса тăратъ: Василий Волгина комсомола илеççĕ. Волгин комсомол ретĕнче те канăç мĕн иккенне пĕлмесĕр тăрăшса ĕçлет. Василий Волгина комсомолăн облаçри XXI конференци делегатне те суйланă.
Литературăпа интересленесси, ĕçлесси унăн çулсеренех уссе пырать. Шкулта вăл «Çамрăк вăй» журнал кăларма тытăнать, журналăн редакторĕ хăех. 1953 çулхи декабрьте Волгин çамрăк пнсательсен республикăри виççĕмĕш канашлăвĕнче пулать. Çав канашлура пулни ăна тата ытларах хавхалантарать, вăтам шкултан вăл медальпе пĕтерсе тухса Хусанти университета вĕренме кĕме ĕмĕтленет:
Тусăм, вăхăт çитĕ, —
Пулăпăр эпир те
Тăван çĕршĕн кирлĕ,
Усăллă çынсем.
Кăмăлсем хаваслă,
Вăй-халсем хăватлă,
Чĕрере çунатлă
Ырă ĕмĕтсем,—
тет вăл çав вăхăтра çырнă «Пуласси» ятлă сăввинче..
Анчах 1954 çулхи çуркунне вăтам шкултан вĕренсе тухасси пĕр виçĕ уйăх юлсассăн, Василий Волгмн чирлесе ÿкет; çав çулах августăн 23-мĕшĕнче унăн çулăмлă чĕри тапма чарăнать...
Василий Волгин ăста поэт пулма ĕнентерекен çамрăкчĕ. Сăвăсене вăл чăвашла та, вырăсла та çыратчĕ (вырăсла çырнă сăввисенчен иккĕшне чăвашла куçарса çак кĕнекене [«Çамрăк ĕмĕт» - vula ] кĕртнĕ). Сăвăсемсĕр пуçне вăл юрăсем те çырнă, юррисен музыкине те хăех хывнă. Çавăнпа пĕрлех вăл картинăсем ÿкерме те ăстаччĕ. Çакăн пек тĕрлĕ енлĕ çамрăк талант тăван халăхăн социализмла культурине пĕтĕм пултарулăхне парса ĕçлесшĕн çунатчĕ. Çамрăк поэтăн çак кĕнекере пичетленнĕ сăввисене ăсталăх енчен тишкĕрсе хак парас шутăм çук манăн, мĕншĕн тесен хам евĕр тин çеç пичетленме пуçланă авторшăн ун пек хăтланни сăпайлăха пĕлтерсех кайман пулĕччĕ. Тепĕр енчен каласан, вулакансем хăйсемех Волгинăн сăввисене вуланă чух унăн кĕске пурнĕçне, çулне шута илсе, хăйсем пĕлсе терĕс хак парĕç.
Творчествăлла сăпайлăхĕ — Волгинăн хăйне ÿссе пыма пулăшакан пĕртен-пĕр паллă та шанчăклă хăватчĕ. Хăйĕн сăввисем пирки мухтанарах калаçнине эпĕ пĕрре те илтмен, пĕр-пĕр сăвă çырсан та ăна редакцине яриччен темиçе хут хай тÿрлете-тÿрлете çыратчĕ, якататчĕ, çырнă сăввине пăхмасăр калама вĕренетчĕ, ыттисене вулаттаратчĕ, вĕсен шухăшĕсене пĕлсе тата лайăхрах çырма тăрăшатчĕ.
Писателĕн мораллĕ сăн-сăпачĕ Волгина нумай шухăшлаттаратчĕ. Таса чĕреллĕ çын кăна алла перо тытса хăйĕн суйланнă таса шухăшне вулакана ăшă кăмăллăн сĕнме пултарать, тетчĕ вăл юлташла калаçнă чух.
Юлашки çулсенче В. Волгин тăван чĕлхене тĕплĕн тепчесе вĕренме тытăннăччĕ, унăн çаврăнăçлă илемне, асамлă хăватне ăнкарса савăнатчĕ, çав енĕпе ÿлĕм хăй те ĕмĕрĕ тăршшĕпех пикенсе ĕçлес шанчăкпа çунатланатчĕ.
Çак кĕнекене кĕнĕ сăвăсем В. Волгин пултарулăхне пĕтĕмпех кăтартаймаççĕ пулсан та, вăл çамрĕк поэт ятĕнчен, хамăр вăхăтри пур çамрăксен шухăш-кăмăлне, таса ĕмĕчĕпе пысăк шанчăкне уçать, вĕсен ĕçĕпе паллаштарать тесе шутлама пулать. Ахальтен мар вăл хăйĕн вуниккĕре çырнă «Çамрăк ĕмĕт» сăввине çакăн пек витĕмлĕ строфапа пĕтерет:
Этем хавалне те, тĕнче илемне те
Туллин эп туятăп, Çĕршывăм-анне!
Чĕнессĕм килет сăввăмпа ман пурне те:
— Ялан малалла! Коммунизм патне!

Ма йĕретĕн, Муза? ][ Vassilĭj Volkĭnn / Василий Волгин

Ма йĕретĕн, Муза?
Ма куçна шăлан?
Чĕнменрен-и, тусăм,
Темĕн тунсăхлан?

«Вăрман тăрри тикĕс», —
Тенĕ чăваш çынĕ.
Ман кун-çулăм тирĕс,
Тикĕс пек пулин те.

Хăшпĕр чухне вăрттăн
Сивĕсем çитеççĕ.
Ун чух хĕлĕхсем те
Пăрпа витĕнеççĕ.

Ак часах çĕнтерĕ
Çут хĕвел хăвачĕ.
Хĕлĕхсем те юрă
Çĕнĕрен шăратĕç.

1954

Тунсăх ][ Василий Волгин / Vassilĭj Volkĭnn

Кĕркунне сăнĕсем илĕртеç таврара:
Вăрман ылтăн тумпа пĕркенет,
Лăпкă-лăпкă садри шăнкăр-шăнкăр шывра
Кĕленче пек тӳпе чӳхенет.

Астăватăп аван: иртнĕ çул та çапла
Кавир пек ешеретчĕ калча.
Ун чухне эп пĕрремĕш хутчен санпала
Тĕл пулсаттăм—именчĕк ача.

Сан çинчен шăп çулталăк айван пуçăмпа
Шухăшларăм эп сăвăласа.
Юрату ăшшипе хĕрнĕ яш чунăмпа
Эп шанаттăм эс те савасса...

Кĕркунне кунĕсем илĕртмеççĕ текех,
Курсанах вĕсен капăр сăнне,
Эсĕ сулхăн, сив кăмăллă пулнă пекех,
Тем хĕсет манăн яш чĕрене.

Вырăсларан Н. Евстафьев куçарнă.

Савнă тусăм тухсамччĕ... ][ Василий Волгин / Vassilĭj Volkĭnn

Кăн-кăвак тӳпере çутă çăлтăр
Паçăрах йăлкăшать йăлтăр-йăлтăр.
Вăйăра та паян тунсăхларăм,
Çавăнпах-ши ăна эп сăнарăм.

Тантăшсем савăнса юрласан та
Ман юрлассăм килмерĕ çав темшĕн,
Ах, чĕремçĕм, кама тунсăхлатăн?
Мĕнле савăк сăмах эс илтесшĕн?

Пилĕк çул ăна кĕтрĕм — сахал-им?
Ун çинчен çеç шутларăм — ахаль-им?
Паян çитрĕ яла кĕтнĕ сар хĕр,
Ун вăййа тухмаллаччĕ-çке кĕçĕр.

Анчах çук, вăл тухман кĕçĕрхи çĕр,
Хавас мар вăйăра чун-савнисĕр.
Савнă тусăм, тухсамччĕ, кĕтетĕп
Чăтас çук, ху патнах халь вĕçетĕп.

Шартах сикрĕ сасартăк чĕреçĕм,
Илтрĕм эпĕ: «Сывах-и, чĕкеçĕм»
Умăмрах ав, çиçет йăлтăр-йăлтăр
Пуçне çыхнă кĕрен пурçăн тутăр.

1954

Юлташăм, куратни, çитет кĕркунне ][ Василий Волгин / Vassilĭj Volkĭnn

Алик Петрова

Юлташăм, куратн-и, çитет кĕркунне?
Кам савмĕ ун ылтăн та капăр тумне
Часах уйрăлатпăр, часах ăсату, —
Кĕтет сана пысăк хула, институт.

Халь эсĕ каятăн; анчах та нихçан
Пĕр тантăшсемпе туслăха эс ан ман.
Уйри сукмака, шăматкун каçсене,
Ачалăхри пысăк çут ĕмĕтсене.

Эпир ак юлатпăр кунтах. Вăтам шкул
Пире те çул парĕ. Анчах килес çул...
Сана ăшăтинччĕ ман савнă салам,
Телей те сĕнем, ырă сывлăх сунам.

Ăсла-шухăшла, сан ĕçӳ тӳпере
Çӳретĕр вĕçсе çӳлерех, инçерех.
Юрат çынсене, пул хастарлă ялан,
Тăван халăхна нихăçан та ан ман.

Юлташăм, часах-çке çитет кĕркунне
Çитет пĕркенсе капăр ылтăн тумне.
Часах эс каян вĕренме: Сывă пул,
Сунатăп сана чи телейлĕ кун-çул.

1953

М. Ф. Фёдорова аса илсе ][ Василий Волгин / Vassilĭj Volkĭnn

«Виснер хĕрне çитсессĕн»...
(«Арçурирен»).

Илĕртет чуна çурхи илемлĕх,
Тишкерет ман куçăм пит инçе.
Тантăшсем, çӳрер-ха асилмелĕх
«Арçури алхаснă» уйсенче.

Çулпала утатпăр васкамасăр,
Ак, ем-ешĕл курăклă Виснер.
Ку çырма çынчен эсир мĕн калăр?..
Сăвăçа, атьсемĕр, асилер.

Сылтăмра поэтăн тăван ялĕ,
Çĕнелсе çĕкленнĕ Хурапха.
Лавраçа, Хĕветĕре тек халĕ
Арçури çӳреймĕ хăратса.

Пирĕн сăвăç çав ялта çуралнă,
Ячĕ унăн—ĕмĕр хисепре,
Вăл—тăван поэзие пуçарнă,
Ырă ĕмĕт суннă вăл пире.

Чунăма туртать кунти илемлĕх,
Куçăм тинкерет-çке инçете.
Тантăшсем, çӳрер-ха, асилмелĕх
Федоров юратнă уйсенче.

1954

Ирхи тĕлпулу ][ Vassilĭj Volkĭnn / Василий Волгин

Ирсерен эп ăна тĕл пулатăп ялан,
Ĕçчен хĕр манран ир вăранать.
Кăвак сăн ӳкерсен шурăмпуçĕ яла
Çăл патне шыв ăсма вăл анать.

Шăнкăр шыв йĕрленсе ыткăнать валак тăрăх,
Йăлкăшать кĕмĕлленнĕ витре.
Кăвак куçĕ хĕрĕн çăлти шыв пекех тăрă,
Çутă ир пек сăн-пичĕ хитре.

1954

Хурăн айĕнче ][ Vassilĭj Volkĭnn / Василий Волгин

Шурă хурăн, эс тăратăн
Сарпике пек ман умра.
Лăпкăн-лăпкăн хумханатăн, —
Вăрăм пӳлĕ те кăтра.

Пĕчĕк чух илсе килсеччĕ
Сана эпĕ вăрмантан.
Эс чеченччĕ те имшерччĕ,
Ун чух хам та эп айван.

Илемлентĕн, пысăклантăн,
Сана çук халь паллама.
Тараватлăн йыхăратăн
Сулхăнна ларса канма.

Ĕнтĕ эп те çитĕнетĕп,
Сывă ӳсрĕм çултан-çул,
Çитес çул ак пĕтеретĕп
Эпĕ, тусăм, вăтам шкул.

Ман ачалăх иртсе кайрĕ,
Час кĕреп арçын шутне.
Юрату та çулăмларĕ
Манăн çамрăк чĕрене.

Çамрăк тусăм, шурă хурăн,
Эсĕ пĕчĕккĕ чухне
Сан çинчен хывсаттăм юрă,
Юрласаттăм çуркунне.

Хамăн савнă хĕр юрлатчĕ
Çав юрра хăшпĕр чухне.
Çĕклететчĕ, çунтаратчĕ
Сассипе поэт чунне.

Ăна эпĕ юрататтăм
Мĕнпур чун-чĕремĕмпе.
Яланах çунатланаттăм
Шанчăкпа та ĕмĕтпе.

1953

Савап сана сентябрĕн сулхăн каçĕ ][ Василий Волгин / Vassilĭj Volkĭnn

Савап сана, сентябрĕн сулхăн каçĕ,
Сан илемне саватăп чĕререн
Çывăх сăнсем умма килсе тухаççĕ,
Мĕн иртнине йăлтах асна илен.

Тавралăха чаршав пек хупăрланă
Вĕçĕ-хĕррисĕр тĕксĕм пĕлĕтсем;
Кĕрхи çилпе хĕрӳллĕн канашланăн
Урамсенче кашлаççĕ йăмрасем.

Кантăксенчен çут пайăрсем юхаççĕ,
Сирсе ывăтасла каç сĕмлĕхне.
Хуллен, янравлăн пралуксем юрлаççĕ,
Пуçларĕ вĕтĕ çумăр пĕрĕхме.

Ăшă пӳртре, ялйышăм, канлĕ çывăр,
Эп халь пĕччен çӳретĕп урамра.
Лере, сăртра, ман чунăмшăн чи çывăх,
Чи савнă çутă ăшшăн ялтăрать.

Çав çутăпа каç сĕмлĕхне сиретĕн,
Тăран илемлĕн куçăм умĕнче.
Ыйтатăн: тусăм, ма пĕччен çӳретĕн?
Асаилӳ çав... Урăх—нимĕн те.

Эс аякра кунтан, инçе-инçе çав,
Халь веренетĕн пысăк хулара.
Анчах сан куçусем умрах çиçеççĕ,
Ху та утатăн пек юнашарах.

Сана нумайăшĕ савма пултарĕ,
Эс ху та, тен, саван урăххине.
Ан тив, пит шел пулин те пĕрех мар-и,—
Чунтан савсам эппин эс тепĕрне

1953

Сăпка умĕнче ][ Василий Волгин / Vassilĭj Volkĭnn

Çывăр лăпкăн, чĕвĕл-кайăк,
Пĕчĕкçĕ пепкем.
Сăпкуна сиктернĕ май эп
Юрă кĕвĕлем.

Уçă, çутă та пит аслă
Умăнnи çулу,
Пултăрах пĕрмай хаваслă
Шăнкăрав-куллу.

Вăй-халне, тарне те халăх
Хĕрхенмест ĕçре, —
Пулĕ саншăн савăнмалăх!..
Чунăх, тĕлĕрех.

Тăшмансем пуçласшăн вăрçă.
Мирлĕ халăхсен
Вăй-хăвачĕ чăн та хурçă,
Çирĕп вăл темрен.
Чикĕри хурал та сыхă—
Вичкĕн куçĕсем...
Килтĕр, килтĕр тутлă ыйхă,
Çывăрах, пепкем.

Кăшт ӳссен, шкула эс кайăн.
Уроксем пĕтсен,
Килелле эс чупăн лайăх
Паллăсем илсе.
Мăюнта хĕм-галстук пулĕ;
Комсомол та шкул
Тупса парĕç пурнăç çулĕ... —
Çывăр, канлĕ пул.

Аçу пек ӳссе çитсессĕн,
Вăй кĕрсен хулна,
Инженер, тен, пулăн эсĕ,
Кайăн стройкăна.
Çĕршывра таçта та пур ĕç! —
Эс тăрăшнисем
Тусусемшĕн ырлăх кӳрĕç...
Чĕппĕм, тĕлĕрсем.

Никама та памăн эсĕ
Хăвăн телейне.
Тăшмансем вутпа килсессĕн
Хамăр çĕр çине,
Пĕр çĕкленĕн, пĕр аркатăн
Ирсĕр йăх-яха!..
Тĕлĕкре те эс кулатăн,
Путрăн ыйăха.

Вырăсларан Н. Евстафьев куçарнă.