Ирсерен эп ăна тĕл пулатăп ялан,
Ĕçчен хĕр манран ир вăранать.
Кăвак сăн ӳкерсен шурăмпуçĕ яла
Çăл патне шыв ăсма вăл анать.
Шăнкăр шыв йĕрленсе ыткăнать валак тăрăх,
Йăлкăшать кĕмĕлленнĕ витре.
Кăвак куçĕ хĕрĕн çăлти шыв пекех тăрă,
Çутă ир пек сăн-пичĕ хитре.
1954
Хурăн айĕнче ][ Vassilĭj Volkĭnn / Василий Волгин
Шурă хурăн, эс тăратăн
Сарпике пек ман умра.
Лăпкăн-лăпкăн хумханатăн, —
Вăрăм пӳлĕ те кăтра.
Пĕчĕк чух илсе килсеччĕ
Сана эпĕ вăрмантан.
Эс чеченччĕ те имшерччĕ,
Ун чух хам та эп айван.
Илемлентĕн, пысăклантăн,
Сана çук халь паллама.
Тараватлăн йыхăратăн
Сулхăнна ларса канма.
Ĕнтĕ эп те çитĕнетĕп,
Сывă ӳсрĕм çултан-çул,
Çитес çул ак пĕтеретĕп
Эпĕ, тусăм, вăтам шкул.
Ман ачалăх иртсе кайрĕ,
Час кĕреп арçын шутне.
Юрату та çулăмларĕ
Манăн çамрăк чĕрене.
Çамрăк тусăм, шурă хурăн,
Эсĕ пĕчĕккĕ чухне
Сан çинчен хывсаттăм юрă,
Юрласаттăм çуркунне.
Хамăн савнă хĕр юрлатчĕ
Çав юрра хăшпĕр чухне.
Çĕклететчĕ, çунтаратчĕ
Сассипе поэт чунне.
Ăна эпĕ юрататтăм
Мĕнпур чун-чĕремĕмпе.
Яланах çунатланаттăм
Шанчăкпа та ĕмĕтпе.
1953
Сарпике пек ман умра.
Лăпкăн-лăпкăн хумханатăн, —
Вăрăм пӳлĕ те кăтра.
Пĕчĕк чух илсе килсеччĕ
Сана эпĕ вăрмантан.
Эс чеченччĕ те имшерччĕ,
Ун чух хам та эп айван.
Илемлентĕн, пысăклантăн,
Сана çук халь паллама.
Тараватлăн йыхăратăн
Сулхăнна ларса канма.
Ĕнтĕ эп те çитĕнетĕп,
Сывă ӳсрĕм çултан-çул,
Çитес çул ак пĕтеретĕп
Эпĕ, тусăм, вăтам шкул.
Ман ачалăх иртсе кайрĕ,
Час кĕреп арçын шутне.
Юрату та çулăмларĕ
Манăн çамрăк чĕрене.
Çамрăк тусăм, шурă хурăн,
Эсĕ пĕчĕккĕ чухне
Сан çинчен хывсаттăм юрă,
Юрласаттăм çуркунне.
Хамăн савнă хĕр юрлатчĕ
Çав юрра хăшпĕр чухне.
Çĕклететчĕ, çунтаратчĕ
Сассипе поэт чунне.
Ăна эпĕ юрататтăм
Мĕнпур чун-чĕремĕмпе.
Яланах çунатланаттăм
Шанчăкпа та ĕмĕтпе.
1953
Апрель
Илтĕм эпĕ чӳреченĕн пĕр хутне,
Уçса ятăм таса пӳлĕм кантăкне.
Урамра ак ырă кăмăллă апрель,
Йăлтăр-йăлтăр ялкăшать-çке çут хĕвел.
Çурхи сывлăш юхса кĕчĕ пӳлĕме,
Чун савни пек çупăрларĕ питĕме.
Ыталарĕ, вăл хускатрĕ ман ăша,
Çавăнпа эп кайрăм тарăн шухăша.
Çур хăвачĕ çулăм чĕртрĕ чĕремре,
Куç умне килсе тăратрĕ сар хĕре.
Ун илемлĕ сăнĕ халĕ ман умра...
Тухас çук вăл нихăçан та асăмран.
Эп васкавлăн чупса тухрăм урама.
Тĕл пуласшăн чунăм савнă тусăма.
Савни тухнă аслă Атăл хĕррине,
Сăнамашкăн Атăл пăрĕ кайнине.
Савнă хĕрĕн хĕвел евĕр куллинче
Куртăм ăшă апрельти пек çут тĕнче.
Вара манăн пуçри тунсăх шухăшсем
Атăл пăрĕ пекех кайрĕç сирĕлсе.
Ак утатпăр алла-аллăн унпала,
Чи телейлĕн çунат хушнă чунпала.
Тус-тăванлăн саламлать пире апрель,
Телей суннăн ялкăшать çурхи хĕвел.
1954
Уçса ятăм таса пӳлĕм кантăкне.
Урамра ак ырă кăмăллă апрель,
Йăлтăр-йăлтăр ялкăшать-çке çут хĕвел.
Çурхи сывлăш юхса кĕчĕ пӳлĕме,
Чун савни пек çупăрларĕ питĕме.
Ыталарĕ, вăл хускатрĕ ман ăша,
Çавăнпа эп кайрăм тарăн шухăша.
Çур хăвачĕ çулăм чĕртрĕ чĕремре,
Куç умне килсе тăратрĕ сар хĕре.
Ун илемлĕ сăнĕ халĕ ман умра...
Тухас çук вăл нихăçан та асăмран.
Эп васкавлăн чупса тухрăм урама.
Тĕл пуласшăн чунăм савнă тусăма.
Савни тухнă аслă Атăл хĕррине,
Сăнамашкăн Атăл пăрĕ кайнине.
Савнă хĕрĕн хĕвел евĕр куллинче
Куртăм ăшă апрельти пек çут тĕнче.
Вара манăн пуçри тунсăх шухăшсем
Атăл пăрĕ пекех кайрĕç сирĕлсе.
Ак утатпăр алла-аллăн унпала,
Чи телейлĕн çунат хушнă чунпала.
Тус-тăванлăн саламлать пире апрель,
Телей суннăн ялкăшать çурхи хĕвел.
1954
Савап сана сентябрĕн сулхăн каçĕ ][ Василий Волгин / Vassilĭj Volkĭnn
Савап сана, сентябрĕн сулхăн каçĕ,
Сан илемне саватăп чĕререн
Çывăх сăнсем умма килсе тухаççĕ,
Мĕн иртнине йăлтах асна илен.
Тавралăха чаршав пек хупăрланă
Вĕçĕ-хĕррисĕр тĕксĕм пĕлĕтсем;
Кĕрхи çилпе хĕрӳллĕн канашланăн
Урамсенче кашлаççĕ йăмрасем.
Кантăксенчен çут пайăрсем юхаççĕ,
Сирсе ывăтасла каç сĕмлĕхне.
Хуллен, янравлăн пралуксем юрлаççĕ,
Пуçларĕ вĕтĕ çумăр пĕрĕхме.
Ăшă пӳртре, ялйышăм, канлĕ çывăр,
Эп халь пĕччен çӳретĕп урамра.
Лере, сăртра, ман чунăмшăн чи çывăх,
Чи савнă çутă ăшшăн ялтăрать.
Çав çутăпа каç сĕмлĕхне сиретĕн,
Тăран илемлĕн куçăм умĕнче.
Ыйтатăн: тусăм, ма пĕччен çӳретĕн?
Асаилӳ çав... Урăх—нимĕн те.
Эс аякра кунтан, инçе-инçе çав,
Халь веренетĕн пысăк хулара.
Анчах сан куçусем умрах çиçеççĕ,
Ху та утатăн пек юнашарах.
Сана нумайăшĕ савма пултарĕ,
Эс ху та, тен, саван урăххине.
Ан тив, пит шел пулин те пĕрех мар-и,—
Чунтан савсам эппин эс тепĕрне
1953
Сан илемне саватăп чĕререн
Çывăх сăнсем умма килсе тухаççĕ,
Мĕн иртнине йăлтах асна илен.
Тавралăха чаршав пек хупăрланă
Вĕçĕ-хĕррисĕр тĕксĕм пĕлĕтсем;
Кĕрхи çилпе хĕрӳллĕн канашланăн
Урамсенче кашлаççĕ йăмрасем.
Кантăксенчен çут пайăрсем юхаççĕ,
Сирсе ывăтасла каç сĕмлĕхне.
Хуллен, янравлăн пралуксем юрлаççĕ,
Пуçларĕ вĕтĕ çумăр пĕрĕхме.
Ăшă пӳртре, ялйышăм, канлĕ çывăр,
Эп халь пĕччен çӳретĕп урамра.
Лере, сăртра, ман чунăмшăн чи çывăх,
Чи савнă çутă ăшшăн ялтăрать.
Çав çутăпа каç сĕмлĕхне сиретĕн,
Тăран илемлĕн куçăм умĕнче.
Ыйтатăн: тусăм, ма пĕччен çӳретĕн?
Асаилӳ çав... Урăх—нимĕн те.
Эс аякра кунтан, инçе-инçе çав,
Халь веренетĕн пысăк хулара.
Анчах сан куçусем умрах çиçеççĕ,
Ху та утатăн пек юнашарах.
Сана нумайăшĕ савма пултарĕ,
Эс ху та, тен, саван урăххине.
Ан тив, пит шел пулин те пĕрех мар-и,—
Чунтан савсам эппин эс тепĕрне
1953
Сăпка умĕнче ][ Василий Волгин / Vassilĭj Volkĭnn
Çывăр лăпкăн, чĕвĕл-кайăк,
Пĕчĕкçĕ пепкем.
Сăпкуна сиктернĕ май эп
Юрă кĕвĕлем.
Уçă, çутă та пит аслă
Умăнnи çулу,
Пултăрах пĕрмай хаваслă
Шăнкăрав-куллу.
Вăй-халне, тарне те халăх
Хĕрхенмест ĕçре, —
Пулĕ саншăн савăнмалăх!..
Чунăх, тĕлĕрех.
Тăшмансем пуçласшăн вăрçă.
Мирлĕ халăхсен
Вăй-хăвачĕ чăн та хурçă,
Çирĕп вăл темрен.
Чикĕри хурал та сыхă—
Вичкĕн куçĕсем...
Килтĕр, килтĕр тутлă ыйхă,
Çывăрах, пепкем.
Кăшт ӳссен, шкула эс кайăн.
Уроксем пĕтсен,
Килелле эс чупăн лайăх
Паллăсем илсе.
Мăюнта хĕм-галстук пулĕ;
Комсомол та шкул
Тупса парĕç пурнăç çулĕ... —
Çывăр, канлĕ пул.
Аçу пек ӳссе çитсессĕн,
Вăй кĕрсен хулна,
Инженер, тен, пулăн эсĕ,
Кайăн стройкăна.
Çĕршывра таçта та пур ĕç! —
Эс тăрăшнисем
Тусусемшĕн ырлăх кӳрĕç...
Чĕппĕм, тĕлĕрсем.
Никама та памăн эсĕ
Хăвăн телейне.
Тăшмансем вутпа килсессĕн
Хамăр çĕр çине,
Пĕр çĕкленĕн, пĕр аркатăн
Ирсĕр йăх-яха!..
Тĕлĕкре те эс кулатăн,
Путрăн ыйăха.
Вырăсларан Н. Евстафьев куçарнă.
Пĕчĕкçĕ пепкем.
Сăпкуна сиктернĕ май эп
Юрă кĕвĕлем.
Уçă, çутă та пит аслă
Умăнnи çулу,
Пултăрах пĕрмай хаваслă
Шăнкăрав-куллу.
Вăй-халне, тарне те халăх
Хĕрхенмест ĕçре, —
Пулĕ саншăн савăнмалăх!..
Чунăх, тĕлĕрех.
Тăшмансем пуçласшăн вăрçă.
Мирлĕ халăхсен
Вăй-хăвачĕ чăн та хурçă,
Çирĕп вăл темрен.
Чикĕри хурал та сыхă—
Вичкĕн куçĕсем...
Килтĕр, килтĕр тутлă ыйхă,
Çывăрах, пепкем.
Кăшт ӳссен, шкула эс кайăн.
Уроксем пĕтсен,
Килелле эс чупăн лайăх
Паллăсем илсе.
Мăюнта хĕм-галстук пулĕ;
Комсомол та шкул
Тупса парĕç пурнăç çулĕ... —
Çывăр, канлĕ пул.
Аçу пек ӳссе çитсессĕн,
Вăй кĕрсен хулна,
Инженер, тен, пулăн эсĕ,
Кайăн стройкăна.
Çĕршывра таçта та пур ĕç! —
Эс тăрăшнисем
Тусусемшĕн ырлăх кӳрĕç...
Чĕппĕм, тĕлĕрсем.
Никама та памăн эсĕ
Хăвăн телейне.
Тăшмансем вутпа килсессĕн
Хамăр çĕр çине,
Пĕр çĕкленĕн, пĕр аркатăн
Ирсĕр йăх-яха!..
Тĕлĕкре те эс кулатăн,
Путрăн ыйăха.
Вырăсларан Н. Евстафьев куçарнă.
Ĕçкĕ мыскари ][ Ваçлей Давыдов-Анатри / Vaşlej Tavytăf-Anatri
Кăçал çапла Михала,
Така пуснă ятпала,
Чĕнсе килчĕ хăнана
Хайхи услап Ваççана,
Вĕçкĕн, мăран Мируна.
Анаткасри Антуна...
Эрех-сăра тăкăнать,
Урай кашти авăнать.
Чăн авалхи йĕркепе
Ваççа сыпать черккепе,
Мирун ĕçет куркапа,
Антун ярать алтăрпа...
Ĕçсен-ĕçсен, урмăшсан,
Ăса-пуçа çухатсан,
Хайхи туссем, пĕлĕшсем,
Намăс-симĕс çук çынсем,
Сикрĕç-тăчĕç çапăçма,
Пĕрне-пĕри çунтарма.
Хайхи ӳсĕр çиллипе
Ваççа çапать черккепе,
Мирун парать куркапа,
Антун ярать алтăрпа.
Ак тамаша, япала,
Мĕскер ĕнтĕ тумалла, —
Мĕкĕреççĕ вăкăрла,
Çухăраççĕ сысналла...
— Така ĕçки пит хакла
ларчĕ, — тет халь Михала.
Ваççан хăлхи янăрать,
Мирунăн мăй ыратать,
Антун аран уткалать,
Çаплах укол тутарать.
Ирĕк парăр калама:
Вăхăт ĕнтĕ ăнланма —
Çитет ĕçсе ашкăнма,
Çын сăнарне çухатма.
Така пуснă ятпала,
Чĕнсе килчĕ хăнана
Хайхи услап Ваççана,
Вĕçкĕн, мăран Мируна.
Анаткасри Антуна...
Эрех-сăра тăкăнать,
Урай кашти авăнать.
Чăн авалхи йĕркепе
Ваççа сыпать черккепе,
Мирун ĕçет куркапа,
Антун ярать алтăрпа...
Ĕçсен-ĕçсен, урмăшсан,
Ăса-пуçа çухатсан,
Хайхи туссем, пĕлĕшсем,
Намăс-симĕс çук çынсем,
Сикрĕç-тăчĕç çапăçма,
Пĕрне-пĕри çунтарма.
Хайхи ӳсĕр çиллипе
Ваççа çапать черккепе,
Мирун парать куркапа,
Антун ярать алтăрпа.
Ак тамаша, япала,
Мĕскер ĕнтĕ тумалла, —
Мĕкĕреççĕ вăкăрла,
Çухăраççĕ сысналла...
— Така ĕçки пит хакла
ларчĕ, — тет халь Михала.
Ваççан хăлхи янăрать,
Мирунăн мăй ыратать,
Антун аран уткалать,
Çаплах укол тутарать.
Ирĕк парăр калама:
Вăхăт ĕнтĕ ăнланма —
Çитет ĕçсе ашкăнма,
Çын сăнарне çухатма.
Никама та... Ниме те... ][ Василий Антонов / Vassilĭj Anttonăf
Чи хăрушă та юнлă çуй пулчĕ вăл ахăр,
Вăхăт витĕр паян та килет йывăр ахрăм,
Кăн-кăвак тӳпере явăнать пек çăхан.
Вилнисем, эсĕр куç умĕнчех ак тăратăр —
Мрамор палăк çинче хушаматăр та ятăр:
Никама та манман, нимĕн те манăçман...
Çĕнтерӳçĕсем çитрĕç — телейлĕ те шавлă,
Куçсăр, сусăр, чăлах, кам урасăр — туяллă.
Хисеппе чап çинчен ун чухне шутламан.
Юхăнса çитнĕ хуçалăха çĕнетесшĕн
Тăрăшаççĕ хăйсемшĕн те пуç хунисемшĕн:
Никама та манман, нимĕн те манăçман.
Юлашки вăрçă пулĕ тесе ĕмĕтленнĕ,
Малашне ырă çеç пуласса пит ĕненнĕ,
Усала тĕнчере имĕш вырăн юлман.
Çук: паян ывăл-мăнукĕсем юн тăкаççĕ,
Вĕсене авалхи йăлапа пытараççĕ:
Никама та манман, нимĕн те манăçман.
Шел, чакать кунсерен çĕнтерӳçĕсен шучĕ —
Пĕтерет ватлăх та манайми вăрçă вучĕ,
Эсĕр йĕрсĕр çапах çĕр çинчен çухалман.
Мучи-кинемейсем, яланах асра юлтăр,
Ĕçĕрпе ĕмĕре пыракан юрă пултăр:
Никама та манман, нимĕн те манăçман.
Вăхăт витĕр паян та килет йывăр ахрăм,
Кăн-кăвак тӳпере явăнать пек çăхан.
Вилнисем, эсĕр куç умĕнчех ак тăратăр —
Мрамор палăк çинче хушаматăр та ятăр:
Никама та манман, нимĕн те манăçман...
Çĕнтерӳçĕсем çитрĕç — телейлĕ те шавлă,
Куçсăр, сусăр, чăлах, кам урасăр — туяллă.
Хисеппе чап çинчен ун чухне шутламан.
Юхăнса çитнĕ хуçалăха çĕнетесшĕн
Тăрăшаççĕ хăйсемшĕн те пуç хунисемшĕн:
Никама та манман, нимĕн те манăçман.
Юлашки вăрçă пулĕ тесе ĕмĕтленнĕ,
Малашне ырă çеç пуласса пит ĕненнĕ,
Усала тĕнчере имĕш вырăн юлман.
Çук: паян ывăл-мăнукĕсем юн тăкаççĕ,
Вĕсене авалхи йăлапа пытараççĕ:
Никама та манман, нимĕн те манăçман.
Шел, чакать кунсерен çĕнтерӳçĕсен шучĕ —
Пĕтерет ватлăх та манайми вăрçă вучĕ,
Эсĕр йĕрсĕр çапах çĕр çинчен çухалман.
Мучи-кинемейсем, яланах асра юлтăр,
Ĕçĕрпе ĕмĕре пыракан юрă пултăр:
Никама та манман, нимĕн те манăçман.
Анне Чĕри ][ Василий Антонов / Vasilij Antonov
Анне чĕри... Мĕнле-ши вăл? Курасчĕ.
Мĕнпе ăна пулать танлаштарма?
Пĕрре çеç алăпа тытса пăхасчĕ
Те — вĕренесчĕ юйкăн юратма.
Анне чĕри... Унтан хĕрӳ вут çук-тăр
Çак уйăхлă, хĕвеллĕ тĕнчере.
Кисрентĕр çĕр, пăр çаптăр, çумăр çутăр —
Мĕн сӳниччен вăл хĕм парать пире.
Анне чĕри... Тĕреклĕ тӳсĕм кирлĕ
Пĕр канăçсăр та вăрăм ĕмĕрте
Тӳсмешкĕн, çиçĕм çирӳçи пек, пирĕн
Хуйха, йăнăшсене те сехмете.
Анне чĕри... Черчен, аманчăк, варлă,
Çын чăмăрĕ пек, ылтăн чăмакки.
Пурăнăçра пулас çук вут-кăварлă
Чĕрешĕн — ик айкки те тăвайкки.
Мĕнпе ăна пулать танлаштарма?
Пĕрре çеç алăпа тытса пăхасчĕ
Те — вĕренесчĕ юйкăн юратма.
Анне чĕри... Унтан хĕрӳ вут çук-тăр
Çак уйăхлă, хĕвеллĕ тĕнчере.
Кисрентĕр çĕр, пăр çаптăр, çумăр çутăр —
Мĕн сӳниччен вăл хĕм парать пире.
Анне чĕри... Тĕреклĕ тӳсĕм кирлĕ
Пĕр канăçсăр та вăрăм ĕмĕрте
Тӳсмешкĕн, çиçĕм çирӳçи пек, пирĕн
Хуйха, йăнăшсене те сехмете.
Анне чĕри... Черчен, аманчăк, варлă,
Çын чăмăрĕ пек, ылтăн чăмакки.
Пурăнăçра пулас çук вут-кăварлă
Чĕрешĕн — ик айкки те тăвайкки.
Çулла ][ Аркадий Казанов / Arkatĭj Kasanăf
Пăхсам, пăхсам эс, вулаканăм,
Самантлăха чунпа та канăн,
Тăван тавралăха сăна:
Куратăн-и, епле илемлĕх,
Чĕре таппи — черчеккĕ хĕлĕх -
Асамлăх кӳтĕр-и сана!
Чĕнет, туртать, ем-ешĕл ырлăх:
Уй-хир тавра — мăнаçлă хырлăх,
çиçет çӳлте кăвак тӳпе...
Кашни кĕтес хăй евĕр капăр:
Çăл куç кĕвви, тӳпемлĕх, тапăр
Çыран пехетнĕ — кĕтӳпе...
Лаша курсан, чĕре хĕмхемлĕ
Нихçан манми ӳкерчĕксемлĕ
Ачалăх, çамрăклăх умра.
Мĕскер пытарăн, ял сăнарĕ
Ăша ялан, ялан çунтарĕ —
Вăл пысăк чыслăхра-сумра.
Тăван кĕтесĕн çут пехилĕ
Ытарайми тăри сассиллĕ,
Пиллерĕ хăйĕн хăватне.
Ăна манмарĕ чун йыхравĕ,
Çаплах хĕрӳллĕ ун янравĕ:
Çӳлте тытас ял-йыш ятне!
...Ăшпиллĕх чĕререн каймарĕ:
Мĕнле тивлет — тĕнче капмарĕ!
Ытамĕ ăшшăн çупăрлать.
Çăва аса илетипĕр тавлăн,
Анчах утан ытла васкавлă,
Самант — иртет те çухалать...
Самантлăха чунпа та канăн,
Тăван тавралăха сăна:
Куратăн-и, епле илемлĕх,
Чĕре таппи — черчеккĕ хĕлĕх -
Асамлăх кӳтĕр-и сана!
Чĕнет, туртать, ем-ешĕл ырлăх:
Уй-хир тавра — мăнаçлă хырлăх,
çиçет çӳлте кăвак тӳпе...
Кашни кĕтес хăй евĕр капăр:
Çăл куç кĕвви, тӳпемлĕх, тапăр
Çыран пехетнĕ — кĕтӳпе...
Лаша курсан, чĕре хĕмхемлĕ
Нихçан манми ӳкерчĕксемлĕ
Ачалăх, çамрăклăх умра.
Мĕскер пытарăн, ял сăнарĕ
Ăша ялан, ялан çунтарĕ —
Вăл пысăк чыслăхра-сумра.
Тăван кĕтесĕн çут пехилĕ
Ытарайми тăри сассиллĕ,
Пиллерĕ хăйĕн хăватне.
Ăна манмарĕ чун йыхравĕ,
Çаплах хĕрӳллĕ ун янравĕ:
Çӳлте тытас ял-йыш ятне!
...Ăшпиллĕх чĕререн каймарĕ:
Мĕнле тивлет — тĕнче капмарĕ!
Ытамĕ ăшшăн çупăрлать.
Çăва аса илетипĕр тавлăн,
Анчах утан ытла васкавлă,
Самант — иртет те çухалать...
Çĕнĕ çул каçĕ ][ Григорий Скворцов / Krikorĭj Skvorzzof
Шак! шаккать хуллен сехечĕ,
Çеккунтсен иртет черечĕ.
Кĕç минут та, ак, тулать —
Минутран сехет пулать.
Çавăн пек иртет çулталăк,
Çĕнĕ çул уçать çĕн алăк —
Хĕл Мучийĕ, Юр пике
Килсе кĕчĕç ман киле.
Пичĕсем улма пек хĕрлĕ,
Кучченеçĕ — темĕн тĕрлĕ,
Йăл! кулли çиçет сăнра,
Сĕнсе пăхрăм эп сăра.
Симĕс чăрăш тавралла,
Питĕ савăк йышпала:
Тилĕ, кашкăр та куян —
Ташша ятăмăр вăйран.
Кĕмĕл уйăх кантăкран
Пăхса илчĕ кăшт тăрсан.
Пухрĕ çăлтăр картине,
Вăййа тухрĕ тӳпене.
Шак! шаккать хуллен сехечĕ,
Минутсен иртет черечĕ,
Ак, вун иккĕ вăл çапать,
Çĕн çула вăл ал парать.
Курантпа пĕрле хаваслăн
Хрустальсем янраç пĕр саслăн.
Çĕнĕ çул, пуçла кунна —
Раççейпех кĕтнĕ хăна.
Вăрнар районĕ, Мăньял Хапăс ялĕ
Çеккунтсен иртет черечĕ.
Кĕç минут та, ак, тулать —
Минутран сехет пулать.
Çавăн пек иртет çулталăк,
Çĕнĕ çул уçать çĕн алăк —
Хĕл Мучийĕ, Юр пике
Килсе кĕчĕç ман киле.
Пичĕсем улма пек хĕрлĕ,
Кучченеçĕ — темĕн тĕрлĕ,
Йăл! кулли çиçет сăнра,
Сĕнсе пăхрăм эп сăра.
Симĕс чăрăш тавралла,
Питĕ савăк йышпала:
Тилĕ, кашкăр та куян —
Ташша ятăмăр вăйран.
Кĕмĕл уйăх кантăкран
Пăхса илчĕ кăшт тăрсан.
Пухрĕ çăлтăр картине,
Вăййа тухрĕ тӳпене.
Шак! шаккать хуллен сехечĕ,
Минутсен иртет черечĕ,
Ак, вун иккĕ вăл çапать,
Çĕн çула вăл ал парать.
Курантпа пĕрле хаваслăн
Хрустальсем янраç пĕр саслăн.
Çĕнĕ çул, пуçла кунна —
Раççейпех кĕтнĕ хăна.
Вăрнар районĕ, Мăньял Хапăс ялĕ
Хура кĕр те çитрĕ ][ Михаил Сунтал / Mihail Suntal
Хура кĕр те çитрĕ,
Шурă юр кăшт ÿкрĕ...
Çулçине те тăкрĕç мĕн пур йывăçсем.
Пĕр шур хурăн темшĕн,
Тен, кĕрхи илемшĕн,
Пуçĕнчен салтмарĕ тутăрне.
Тĕнчере тем тĕрлĕ пикесем те пур-тăр?
Шеп пуль курăнаççĕ арçын умĕнче?
Пĕрне çеç тем пулнă,
Хурăн пек вăл юлнă-
Чăн илем кÿрес пек пуçтарать тумне.
Пĕр енчен çĕленĕ тĕрлĕ тĕслĕ çипĕ
Курăнать сар хурăн янă эреш пек.
Акă кăштăн вĕрчĕ кĕрхи сивĕ çилĕ -
Халĕ киленетĕн шап-шур урипе!.
Темĕн чухлĕ пулĕ тĕнчере хитре хĕр.
Темĕн чухлĕ пулĕ шап-шур хурăнсем.
Анчах темĕн пулчĕ, пĕрне çеç эп куртăм,
Пĕринпе килентĕм темĕнччен...
Хура кĕр çитсеччĕ,
Шурă юр çусаччĕ...
Çулçине те тăкрĕç мĕн пур йывăçсем.
Пĕр шур хурăн темшĕн,
Тен, кĕрхи илемшĕн,
Пуçĕнчи салтмарĕ тутăрне.
Шурă юр кăшт ÿкрĕ...
Çулçине те тăкрĕç мĕн пур йывăçсем.
Пĕр шур хурăн темшĕн,
Тен, кĕрхи илемшĕн,
Пуçĕнчен салтмарĕ тутăрне.
Тĕнчере тем тĕрлĕ пикесем те пур-тăр?
Шеп пуль курăнаççĕ арçын умĕнче?
Пĕрне çеç тем пулнă,
Хурăн пек вăл юлнă-
Чăн илем кÿрес пек пуçтарать тумне.
Пĕр енчен çĕленĕ тĕрлĕ тĕслĕ çипĕ
Курăнать сар хурăн янă эреш пек.
Акă кăштăн вĕрчĕ кĕрхи сивĕ çилĕ -
Халĕ киленетĕн шап-шур урипе!.
Темĕн чухлĕ пулĕ тĕнчере хитре хĕр.
Темĕн чухлĕ пулĕ шап-шур хурăнсем.
Анчах темĕн пулчĕ, пĕрне çеç эп куртăм,
Пĕринпе килентĕм темĕнччен...
Хура кĕр çитсеччĕ,
Шурă юр çусаччĕ...
Çулçине те тăкрĕç мĕн пур йывăçсем.
Пĕр шур хурăн темшĕн,
Тен, кĕрхи илемшĕн,
Пуçĕнчи салтмарĕ тутăрне.
Мăшăрăма халлаласа ][ Левтина Марье / Levtina Marje
Хальхи пекех ас тăватăп:
Мускав хули... театрта
"Амалия" роле вылятăп,
Çап-çамрăк хĕр ун чух тата.
Чечек çыххи спектакль хыççăн
Тыттарчĕ каччă йăл кулса.
Пĕрре курсах хама-хам вĕçнĕн
Туйса эп илтĕм, ăнланса.
"Ăçтан эсир?" - тесе ыйтсассăн,
Вăл хуравларĕ: "Пушкăртран".
"Эсир тата?..." - тĕпчет хавассăн.
"Чăрăшкасси ятлă ялтан.
Йĕпреç районĕнчи илемлĕх
Кӳрет савса чăваш çĕрне..."
"Э... вăн ăçтан çак илĕртӳлĕх..." —
Тесе вăл тăсрĕ сăмахне...
Malalli: 9
Мускав хули... театрта
"Амалия" роле вылятăп,
Çап-çамрăк хĕр ун чух тата.
Чечек çыххи спектакль хыççăн
Тыттарчĕ каччă йăл кулса.
Пĕрре курсах хама-хам вĕçнĕн
Туйса эп илтĕм, ăнланса.
"Ăçтан эсир?" - тесе ыйтсассăн,
Вăл хуравларĕ: "Пушкăртран".
"Эсир тата?..." - тĕпчет хавассăн.
"Чăрăшкасси ятлă ялтан.
Йĕпреç районĕнчи илемлĕх
Кӳрет савса чăваш çĕрне..."
"Э... вăн ăçтан çак илĕртӳлĕх..." —
Тесе вăл тăсрĕ сăмахне...
Malalli: 9
Чĕре уççи ][ Николай Карай / Nikolaj Karaj
Кил-ха, лар, мăнукăм, Ан имен, —
Хир пек анлă аслаçу чĕрçи.
Час-часах килсе çӳре. Пĕлен, —
Эп пĕччен — Эс ман чĕре уççи.
Хир пек анлă аслаçу чĕрçи.
Час-часах килсе çӳре. Пĕлен, —
Эп пĕччен — Эс ман чĕре уççи.
Ачалăх ][ Николай Карай / Nikolaj Karaj
Ĕçлеттерес тесе те мар,
Выçсассăн, çăкăр ыйтнăран,
Мана анне çурла тытма
Вĕрентнĕ, эп вунна пуссан.
Ята çурла аври çине
Эп çырнăччĕ хитре касса,
Уйра тупсан, Кам çурлине,
Такам та пĕлнĕ, вуласа.
Пăхмастчĕç эс камне.
Ана Виçсе паратчĕç — упален.
Выраттăмччĕ, Хыçри çынна
Хамран эп пур пĕр ирттермен.
Кашни пучах — çăкăр чĕлли,
Çакна эп пĕлнĕ пĕчĕкрен.
Пурне çине вырма палли
Çурла лартман пуль ахальтен.
Эп тунă сар кĕлтесенчен
Çавра çĕмел ӳссе ларсан,
Çут тĕнчере маншăн, ĕнен,
Унран пахи нимскер пулман...
Çиме ларсан, ĕшеннине
Туяттăмччĕ кĕлеткере.
Ачалăха эп хăш чухне
Куратăп халь те тĕлĕкре.
Выçсассăн, çăкăр ыйтнăран,
Мана анне çурла тытма
Вĕрентнĕ, эп вунна пуссан.
Ята çурла аври çине
Эп çырнăччĕ хитре касса,
Уйра тупсан, Кам çурлине,
Такам та пĕлнĕ, вуласа.
Пăхмастчĕç эс камне.
Ана Виçсе паратчĕç — упален.
Выраттăмччĕ, Хыçри çынна
Хамран эп пур пĕр ирттермен.
Кашни пучах — çăкăр чĕлли,
Çакна эп пĕлнĕ пĕчĕкрен.
Пурне çине вырма палли
Çурла лартман пуль ахальтен.
Эп тунă сар кĕлтесенчен
Çавра çĕмел ӳссе ларсан,
Çут тĕнчере маншăн, ĕнен,
Унран пахи нимскер пулман...
Çиме ларсан, ĕшеннине
Туяттăмччĕ кĕлеткере.
Ачалăха эп хăш чухне
Куратăп халь те тĕлĕкре.
Эпĕ сан ][ Николай Карай / Nikolaj Karaj
Ӳпкевпе çĕнĕрен
Кăмăла эс ан хуç.
Пĕр çавра чĕререн
Юрласа чуна уç.
Мĕн пулса иртнине
Маннă эп. Эс те ман.
Çыннăн мар малашне, —
Малашне эпĕ сан.
Кăмăла эс ан хуç.
Пĕр çавра чĕререн
Юрласа чуна уç.
Мĕн пулса иртнине
Маннă эп. Эс те ман.
Çыннăн мар малашне, —
Малашне эпĕ сан.
Сунас ][ Николай Карай / Nikolaj Karaj
Сунас ерчĕ такамран
Сăрт çамки çеремленсен,
Эп апчху! апчху! тусан:
"Сывлăха", - терĕç çемçен.
"Сывлăха", - темессерен
Сунас савăнчĕ чунран.
Каç енне кĕтмен çĕртен
Лап ӳкерчĕ ураран.
Сăрт çамки çеремленсен,
Эп апчху! апчху! тусан:
"Сывлăха", - терĕç çемçен.
"Сывлăха", - темессерен
Сунас савăнчĕ чунран.
Каç енне кĕтмен çĕртен
Лап ӳкерчĕ ураран.
Тăри ][ Николай Карай / Nikolaj Karaj
Пĕлет тенĕрен, юри:
"Тăри, - терĕм, - эй, тăри!
Юратать пулсан савни
Эс çӳле-е-е кай. Илтрĕн-и?"
Тăри тем çӳллĕшĕнче
Юрлать янкăр тӳпере
Ун юрри ытамĕнче
Савăнса тапать чĕре.
"Тăри, - терĕм, - эй, тăри!
Юратать пулсан савни
Эс çӳле-е-е кай. Илтрĕн-и?"
Тăри тем çӳллĕшĕнче
Юрлать янкăр тӳпере
Ун юрри ытамĕнче
Савăнса тапать чĕре.
Çунса шăтнă чĕре ][ Николай Карай / Nikolaj Karaj
"Чĕрӳ сивĕ", - ӳпкелен
Пĕрле чух пĕрмай мана.
Мана мĕн йăлăхиччен
Пăхăнтартăн эс хăвна.
Пăхăнтарнăçем чĕре
Саншăн çунчĕ çав тери.
Çунса шăтнă чĕрере
Ăçтан пултăр-ха вĕри.
Пĕрле чух пĕрмай мана.
Мана мĕн йăлăхиччен
Пăхăнтартăн эс хăвна.
Пăхăнтарнăçем чĕре
Саншăн çунчĕ çав тери.
Çунса шăтнă чĕрере
Ăçтан пултăр-ха вĕри.
Этемĕн тăватă ĕмĕрĕ ][ Halăh
Этем пурнăçĕ тăватă пайран, тăватă ĕмĕртен тăрать. Пĕр ĕмĕрĕ — этем ĕмĕрĕ, тепри — лаша ĕмĕрĕ, виççĕмĕшĕ — йытă ĕмĕрĕ, тăваттăмĕшĕ — упăте ĕмĕрĕ.
Ку мĕншĕн çапла иккенне те каласа парар.
Аслă Хайпӳрен кашни чĕрĕ чуна ĕмĕр валеçсе панă чухне этем хăй ирĕккĕнех:
— Мана çирĕм пилĕк çуллă ĕмĕр те çитет! — тенĕ.
Хайпӳрен вара этеме çирĕм пилĕк çуллă ĕмĕр панă. Ытти чĕрĕ чунсем те — лаша, упăте тата ыттисем те — хăйсене кирлĕ ĕмĕр суйласа илнĕ. Кашнин ĕмĕрĕ этемĕннинчен вăрăмрах.
Çирĕм пилĕк çуллă ĕмĕр илнĕ этем хай пурăнать-пурăнать те пурнăç вĕçне çитсе пынине курать. Вилесси килмест хайхискерен. Вара вăл Хайпӳрен патне пырса йăлăнма тытăнать:
— Çĕнĕ ĕмĕр хушса парсам мана!
— Ăçтан тупам-ха эпĕ çĕнĕ ĕмĕр! — тет Хайпӳрен. — Пурне те валеçсе пĕтертĕм.
— Мĕн те пулин тусам! Çăлсам! — тархаслать этем.
Хайпӳрен вара ăна лаша ĕмĕрĕнчен çирĕм пилĕк çул татса парать.
Этем канлĕн пурăнма тытăнать. Анчах нумай та вăхат иртмест, ак, ку ĕмĕр те ирте пуçлать. Вара вăл Хайпӳрен патне татах йăлăнма каять. Лешĕ ăна йытă ĕмĕрĕнчен тепĕр çирĕм пилĕк çулне илсе парать. Пыра-киле тата упăте ĕмĕрĕнчен те çирĕм пилĕк çул татса илет те этемех парать.
Çавăнтан пуçласа этем пурнăçĕ хăй тата лаша, йытă, упăте ĕмĕрĕнчен тăрать, тет. Хăй ĕмĕрне этем йĕркеллех пурăнса ирттерет, лаша ĕмĕрĕнче выльăх пек ĕçлет, йытă ĕмĕрĕнче аллăран çитмĕл пиллĕке çитиччен, йытăллах пурăнать, ачисене йĕркене кĕртме тăрăшать, мăнукĕсене пăхать, юлашки çирĕм пилĕк çулне вара, ватăлса çитнĕскер, хăйне упăтеллех тыткалать.
Çапах та этем паянхи пек пулса çитиччен тата темĕн чухлĕ те вăхăт иртнĕ-ха. Ун пирки эпир каярах вуласа тĕплĕнрех пĕлĕпĕр.
Ку мĕншĕн çапла иккенне те каласа парар.
Аслă Хайпӳрен кашни чĕрĕ чуна ĕмĕр валеçсе панă чухне этем хăй ирĕккĕнех:
— Мана çирĕм пилĕк çуллă ĕмĕр те çитет! — тенĕ.
Хайпӳрен вара этеме çирĕм пилĕк çуллă ĕмĕр панă. Ытти чĕрĕ чунсем те — лаша, упăте тата ыттисем те — хăйсене кирлĕ ĕмĕр суйласа илнĕ. Кашнин ĕмĕрĕ этемĕннинчен вăрăмрах.
Çирĕм пилĕк çуллă ĕмĕр илнĕ этем хай пурăнать-пурăнать те пурнăç вĕçне çитсе пынине курать. Вилесси килмест хайхискерен. Вара вăл Хайпӳрен патне пырса йăлăнма тытăнать:
— Çĕнĕ ĕмĕр хушса парсам мана!
— Ăçтан тупам-ха эпĕ çĕнĕ ĕмĕр! — тет Хайпӳрен. — Пурне те валеçсе пĕтертĕм.
— Мĕн те пулин тусам! Çăлсам! — тархаслать этем.
Хайпӳрен вара ăна лаша ĕмĕрĕнчен çирĕм пилĕк çул татса парать.
Этем канлĕн пурăнма тытăнать. Анчах нумай та вăхат иртмест, ак, ку ĕмĕр те ирте пуçлать. Вара вăл Хайпӳрен патне татах йăлăнма каять. Лешĕ ăна йытă ĕмĕрĕнчен тепĕр çирĕм пилĕк çулне илсе парать. Пыра-киле тата упăте ĕмĕрĕнчен те çирĕм пилĕк çул татса илет те этемех парать.
Çавăнтан пуçласа этем пурнăçĕ хăй тата лаша, йытă, упăте ĕмĕрĕнчен тăрать, тет. Хăй ĕмĕрне этем йĕркеллех пурăнса ирттерет, лаша ĕмĕрĕнче выльăх пек ĕçлет, йытă ĕмĕрĕнче аллăран çитмĕл пиллĕке çитиччен, йытăллах пурăнать, ачисене йĕркене кĕртме тăрăшать, мăнукĕсене пăхать, юлашки çирĕм пилĕк çулне вара, ватăлса çитнĕскер, хăйне упăтеллех тыткалать.
Çапах та этем паянхи пек пулса çитиччен тата темĕн чухлĕ те вăхăт иртнĕ-ха. Ун пирки эпир каярах вуласа тĕплĕнрех пĕлĕпĕр.
Этемлĕхĕн тăватă ĕмĕрĕ ][ халăх
Çитмĕл çичĕ чĕлхеллĕ, тĕрлĕ шăпаллă, тем тĕрлĕ те тертленсе пурăнакан мĕнпур çынна этемлĕх теççĕ. Этемлĕх ĕмĕрĕ вăрăм. Танкăр ирĕк панипе этемлĕх çак Çĕр-анне çинче пин-пин çул пурăнать. Маларах çырнисенченех паллă ĕнтĕ: пин-пин çул пурăнса этемлĕх темĕн те курнă. Малтанласа çынсем питĕ телейлĕ, пурте пĕртан пураннă. Çав ĕмĕре халĕ Шурă ĕмĕр теççĕ. Ун чухне çынсем ача пек таса кăмăллă пулнă. Çынсем ун чухне вилес пек ĕçлесе халтан та кайман, чир-чĕр те, асап-хуйхă та, терт-инкек те вĕсене тертлентермен.
Этемлĕхĕн мĕнпур пурнăçĕ тăватă ĕмĕре пайланмалла.
Шурă ĕмĕр хыççăн Сарă ĕмĕр пулать. Ун чухне те çынсем самаях телейлĕ-ха. Ун чухне те курайманлăх, кĕвĕçӳ çынсем хушшинче пулман. Анчах ун чухне вĕсем кахалланма тытăннă. Вĕсем чунĕ-чĕрипе те нишлĕленсе пынă. Усалсем илĕртнипе хăйсене валли иртĕхме эрех-сăра, симпыл-шерпет тума тытăннă. Çакă вара вĕсен пурнăçне чылай енчен япăхлатнă. Вĕсене турăсем те тарăхма тытăннă.
Пыра-киле вара хайхискерсем виççĕмĕш ĕмĕре те пурăнса çитнĕ.
Виççемĕш ĕмĕре Хĕрлĕ ĕмĕр теççĕ.
Шăпта лăп Хĕрлĕ ĕмĕрте ĕнтĕ çынсем ĕмĕтсĕрленме, пĕр-пĕрне кӳрентерме, тавлашма, çапăçма, пыра-киле вĕлересси патне те çитнĕ. Кун çумне кайран кĕвĕçӳ, влаçшăн çапăçасси пуçланнă. Часах вĕсем вăрçă та кăларма тытăннă. Çакăн чухне ĕнтĕ çынсем Киремете те вĕлереççĕ. Турăсен тĕнчине çитес тесе Пайпел те тума тытăнаççĕ. Çавăнпа ĕнтĕ Танкăр вĕсене çитмĕл çичĕ чĕлхе парать.
Cĕlhesem Pătrashănni. Gustave Doré (1865). Pajpel kurănat'.
Çапах та чи хăрушши вăл этемлĕхшĕн тăваттăмĕш ĕмĕр. Ăна Хура ĕмĕр тесе калаççĕ. Хура ĕмĕр вăл этемлĕхшĕн питĕ асаплă тапхăр. Ун чухне тĕнче те пĕтме пултарать. Хура ĕмĕр ан çиттĕр, тĕнче ăн пĕттĕр тесен, çынсен пурин те турăсене юраса, вĕсен ирĕкĕнчен тухмасăр пурăнмалла. Çапла кăна этемлĕх хăйне хăй упраса хăварма пултарать.
Çакăн пек пурăнса кайнă Çĕр çинче те хăçан та пулсан йĕрке пулать, нумай-нумай çул иртсессĕн вара каллех телейлĕ пурнăç çаврăнса çитме пултарать. Анчах унччен Çĕр çинче пурăнакансен хăйсен мĕнпур çитменлĕхне пĕтермелле.
Çак çынсен хушшинчи çитменлĕхсем, кăсăк йĕркесем пĕтиччен вĕсен хальхи пекех пурăнмалла, Танкăр ирĕкĕнчен пăчах та тухмалла мар.
Этемлĕхĕн мĕнпур пурнăçĕ тăватă ĕмĕре пайланмалла.
Шурă ĕмĕр хыççăн Сарă ĕмĕр пулать. Ун чухне те çынсем самаях телейлĕ-ха. Ун чухне те курайманлăх, кĕвĕçӳ çынсем хушшинче пулман. Анчах ун чухне вĕсем кахалланма тытăннă. Вĕсем чунĕ-чĕрипе те нишлĕленсе пынă. Усалсем илĕртнипе хăйсене валли иртĕхме эрех-сăра, симпыл-шерпет тума тытăннă. Çакă вара вĕсен пурнăçне чылай енчен япăхлатнă. Вĕсене турăсем те тарăхма тытăннă.
Пыра-киле вара хайхискерсем виççĕмĕш ĕмĕре те пурăнса çитнĕ.
Виççемĕш ĕмĕре Хĕрлĕ ĕмĕр теççĕ.
Шăпта лăп Хĕрлĕ ĕмĕрте ĕнтĕ çынсем ĕмĕтсĕрленме, пĕр-пĕрне кӳрентерме, тавлашма, çапăçма, пыра-киле вĕлересси патне те çитнĕ. Кун çумне кайран кĕвĕçӳ, влаçшăн çапăçасси пуçланнă. Часах вĕсем вăрçă та кăларма тытăннă. Çакăн чухне ĕнтĕ çынсем Киремете те вĕлереççĕ. Турăсен тĕнчине çитес тесе Пайпел те тума тытăнаççĕ. Çавăнпа ĕнтĕ Танкăр вĕсене çитмĕл çичĕ чĕлхе парать.
Cĕlhesem Pătrashănni. Gustave Doré (1865). Pajpel kurănat'.
Çапах та чи хăрушши вăл этемлĕхшĕн тăваттăмĕш ĕмĕр. Ăна Хура ĕмĕр тесе калаççĕ. Хура ĕмĕр вăл этемлĕхшĕн питĕ асаплă тапхăр. Ун чухне тĕнче те пĕтме пултарать. Хура ĕмĕр ан çиттĕр, тĕнче ăн пĕттĕр тесен, çынсен пурин те турăсене юраса, вĕсен ирĕкĕнчен тухмасăр пурăнмалла. Çапла кăна этемлĕх хăйне хăй упраса хăварма пултарать.
Çакăн пек пурăнса кайнă Çĕр çинче те хăçан та пулсан йĕрке пулать, нумай-нумай çул иртсессĕн вара каллех телейлĕ пурнăç çаврăнса çитме пултарать. Анчах унччен Çĕр çинче пурăнакансен хăйсен мĕнпур çитменлĕхне пĕтермелле.
Çак çынсен хушшинчи çитменлĕхсем, кăсăк йĕркесем пĕтиччен вĕсен хальхи пекех пурăнмалла, Танкăр ирĕкĕнчен пăчах та тухмалла мар.
Подписаться на:
Сообщения (Atom)